#204Ebimera ebisimbibwa okubikka ettaka
204⸱AEndowooza y’ekiwandiiko
- Bikuuma amazzi, obunnyogovu n’ebbugumu mu ttaka.
- Birwanyisa okukulugukka kw'ettaka.
- Bikendeeza okumera n‘okukula kw'omuddo mu nnimiro.
- Byongera embeera ennungi mu ttaka n'okukuumiramu ebintu ebiramu.
- Byongera obulamu mu ttaka.
Ebimera bino ebisiimbibwa okubikka ettaka oba ebiyitibwa ebibikisibwa ebiramu, byekuusa ku bimera eby'enjawulo ebiyinza okusimbibwa buli sizoni oba buli mwaka okubikka ettaka elyereere.
Ettaka bwelibeera elyereere kibeera kyangu nnyo okukulugusibwa amazzi n’empewo kubanga omusana ogulyaakako obutereevu gulikaza nnyo. Kino kyeyongedde nnyo olw’enkyuukakyuka mu mbeera y’obudde.
Okusiimba ebimera bino ebibikka ettaka wakati mu mabanga g'emiti gy‘emwanyi kiyamba okukendeeza ku butyabaga obuva ku nkyuukakyuka mu mbeera y'obudde. Bino biyamba ettaka obutatukibwaako musana butereevu n’okuziyiza okutonyebwaako obutereevu amatondo g’enkuba amanene, era kiyamba okukendeeza ku kukulugguka n’okulikuumiramu obunyogovu. Emirandira gy’ebimera bino bwegikka mu ttaka gyongera amazzi g’enkuba okutuuka ewala, era gyongera ne nakavundira mu ttaka bwegivunda. Ebimera bino era birwanyisa n‘okukula kw'omuddo. Bwe biba bikuze nnyo oyinza okubisaawa, ebivuddeko ne bikozesebwa nga ebibikisibwa wansi mu miti gy’emwanyi.
Ebimera bino bya njawulo era birina emigaso egyenjawulo emirala: Ebimera ebiri mu kika kya Lejuminaasi (Leguminous) byongeza ekiriisa kya nayitulogeni(nitrogen) mu ttaka. Ebimera ebifaanana ng'omuddo bisaayibwa era birina emirandira mingi nga bino byombi byongera nakavundira mu ttaka. Emirandira gyabyo eminene era egy'amaanyi giyamba okwaasa n‘okutobeka ettaka erigumidde. Era emirandira gino, gya mugaso nnyo mu kunoonya n‘okufuna ebiriisa, okusinga nitrogen, okuva mu bisigalira by‘ebimera ebyasimbibwa mu bifo bye bimu edda. Oluvannyuma lw'okusaawa omuddo negukozesebwa okubikka, ebiriisa bino biddamu okufunibwa emwanyi. Era oyinza okusalawo okubikozesa nga emmere y‘ensolo, oba okuvaamu ensiimbi ez'okwongera ku nnyingiza.
Okuganyulwa okulala okutali kwa butereevu okuva mu bimera bino ebisimbibwa okubikka ettaka kwe kuba nti bikendeeza ku maanyi n'obukambwe bw'ebiwuka n'endwadde ezitali zimu ezirumba emwanyi mu ngeri bbiri. Esooka, bikuumira amazzi mu ttaka emwanyi n’etakosebwa, n‘ebeera ya maanyi era n’esobola okwerwanako, eyokubiri eri nti olwokuba bitereeza embeera y’obutonde bwettaka, kikendeeza ku buwuka obuleeta endwadde obuzaalibwa mu ttaka.
204⸱BLaba akatambi
204⸱COby’okufumintiriza
Ebimera bino ebikozesebwa okubikka ettaka birina okuba nga bya maanyi, tebyetaaga nnyo birisa oba amazzi, era tebirina kwetaaga kugimusa oba okufukirirwa nnyo. Kino kikendeeza ku budde n'ensimbi ezikozesebwa mu kubirabirira. Wabula, birina okulabirirwa obulungi okulaba nga tebikula nnyo kuvuganya n‘emwanyi ku birisa n'amazzi.
Kyetaagisa okumanya nti ebimera bino ebimu ebisimbibwa okubikka ettaka birina obusobozi obw'okweyongera mu bungi mu bbanga ttono, era bisobola okuwalampa n‘okwezingirira ku miti gy’emwanyi ekiyinza okugikosa.
Okulongooka kw‘ettaka kulina okulabika nga wayise omwaka gumu oba ebiri. Ettaka lijja kuba liyiikayiika era nga lirina obubonero obulaga okweyongera kwebintu ebiramu ebitonotono, okugeza nga ebiwuka, ensiring‘anyi n’ebirala.
Eby'obudde
Ebimera bino ebisimbibwa okubikka ettaka birina okusimbwa nga sizoni y‘enkuba yakatandika.
204⸱DEkutekesa mu nkola
Okuteeka mu nkola
Ebirime ebirungi ebisimbibwa okubikka ttaka byebino:
Brachiaria ruziziensis
Brachiaria ruziziensis kye kimera ekisimibwa mu bitundu by'ensi ebirina obunnyogovu. Kikozesebwa ng'ekimera ekisibuka mu bitundu bya Brazil ne ku bimera by'abalimi abamu mu Guatemala ne Honduras. Kigumira ekaluba okusinga kaawa era kirina enkizi ezisika ennyo ezisobola okutambuza ebitundu by'obugimu okuva mu ttaka ery'omu buziba okudda ku ngulu.
Mwegendereze: Muteekwa okulonda engeri z'ebimera ebitonnya nsigo ezitali zimuusanyu nga mukozesa omuddo nga Brachiaria Ruziziensis.
Njagala (Kaloli / Eppwaawo)
Cajanus cajan (Gandul) kikolo (Fabaceae). Noolwekyo, kirina obusobozi bwa kuyingiza nitrogen mu ttaka ery'okozesebwa mu kulima kawa. Omugaso ogumu ogwa Gandul gwe kukula kwagwo okuwanvu ng'ekisaka ekisobola okuwa kawa ekisiikirize eky'ekiseera. Ekisiikirize kino kikendeeza obushuhe bw'obutonde. Kikwatako okusalira Gandul buli myezi mukaaga okufuna ekisiikirize ekirungi ekigasa ekirime kya kawa.
Crotalaria sp. (Crotalaria)
Crotalaria sp. (Crotalaria) ye kimera kya kikunde (Fabaceae). Noolwekyo, kirina obusobozi bwa okutereka nitrogen mu ttaka ery'okozesebwa mu kulima kawa. Omugaso ogusinga obungi ogwa Crotalaria guli mu kukula kwakyo okuwanvu ng'ekisaka ekisobola okuwa kawa ekisiikirize eky'ekiseera.
204⸱1Okwetekateka
Kiba kirungi okubeera n’amabanga agamala obulungi mu mwanyi zo (nga wansi wa mita 2.5 / fuuti 8 (Arabica) oba mita 3 / fuuti 10 (Robusta)), okusobozesa embeera ennungi ey'okukula kw'ekimera kyolonzeewo n’emwanyi.
204⸱2Okusiga
204⸱3Endabirira
Ebimera ebiwalampa bingi bisobola okulimibwa ku miti egibikwaatirira.
204⸱4
204⸱5
204⸱6
- Mu biseera eby’ekyeeya, kirungi okubikka ettaka nga okozesa ebisaayiddwa bingi, kubanga kiyamba mu kukendeeza amazzi agava mu ttaka.
204⸱EEmigaso Mubyenfuna
Kikendeeza ensasaanya ku bakozi
Enkola eno eyinza kwetagisa abakozi nebikozesebwa ebiwerako mu ntandikawa. Wabula, emigaso gyayo mudda ekenddeza obwetavu mu bakozi ekiretawo okukekereza.
Okukendeeza kusente ezisasanyizibwa kubijimusa
Ekiwandiko kino kiyamba omulimi okukendeza kubwetaavu bw’ebijimusa ebikolerere, ekimuyamba okukekereza sente ezisasanyizibwa mu by’etaago okumala akaseera.
Okukendeza ensaasanya ku ddagala erifuuyirwa
Enkola eno ekendeeza ku bwetaavu bweddagala erifuuyirwa n'olwekyo kikendeeza ensaasanya ku bikozesebwa okutwaliza awamu.
Amakungula g’emwanyi g’eyongera
Ekiwandiko kino kiyamba mukw’ogeza amakungula g’emwanyi n’enyingiza y’omulimi
Kyongerako ensibuko y’ensimbi
Enkola eno erina obusobozi okwongera ku makubo agayingiza sente.
204⸱FEmigaso gy'obutonde
Ebijimusa ebikolerere by’etaagisa bitono
Ekiwandiiko kino kiyamba omulimi okukendeeza kubwetaavu bw’ebijimusa ebikolerere. Kino kiyambako mukukendeeza omukka omubi n’okwononeka kw’amazzi, eky’ongeza kubulamu bw’ettaka n’okukekereza ebikozesebwa.
Tewetaaga ddagala lya kufuuyira lingi
Enkola eno ekendeeza obwetaavu bw’eddagala erifuuyirwa. Kino kikendeeza okwonoona amazzi, kikuuma obutonde bw'ensi, kyongera obulamu bw'ettaka, era n’okukuuma eby'obugagga.
Obulamu bw’ettaka obulungi
Ekiwandiiko kino kiyamba mu kuteereza obulamu bw’ettaka(obuwuka obusirikiti, ensiringanyi, n’ebirala). Kino kikola omulimo gw’amanyi nyo mukutereeza endya y’ekirime n’obutonde.
204⸱GOkwongera okufuna ebyokulabirako Oba ebyokusoma
Ebiwandiiko
Endagiriro
Brachiaria ruziziensis - Emere