
#107Haaromsa maasii bunaa
107⸱AYaada
- Callummaa bunaa ni dabala
- Muka bunaa ni haaromsa
- Dandeettii yeroo gogiinsaa dandamachuu muka buna ani fooyyeesa
- Haala ilbiisotaa fi dhukkuboota buna miidhaniif mijataa hin taane ni uuma
Fooyya’insa lafa bunaa, yookaan irra deebii dhaabuu jechuun muka bunaa dulloomaa fi oomisha hin kennine (yeroo baay’ee kan umuriin isaanii waggaa 20 caalu) buqqisanii, bakka isaaniitti biqiltuu haaraa dhaabuudha.
Biqqaan bunaa waggaa lammaffaa hanga sadaffaatti erga dhaabbatee booda midhaan oomishuu jalqaba; oomishni isaa immoo waggoota jaha hanga saddeetiitti ga’ee guddaa isaa irra ga’a. Sana booda oomishni gadi bu’uuf jalqaba, garuu sadarkaa gadi aanaa irra waggaa 25 hanga 30tti, akkasumas bakka naannoo irra jiruun waggaa 40 hanga 50tti itti fufa. Kanaafuu, muka bunaa haaromsuu (gamashuu) yookaan biqiltuu bunaa haaraa bakka buusanii dhaabuun barbaachisaa dha.
Ogessoonni qonna bunaa akka akeekanitti, qonnaan bultoonni bunaa muka bunaa isaanii yeroo jireenya oomishaa erga fixee booda, yookaan yoo sababa ilbiisotaa fi dhukkubootaatiin callaan garmalee hir’ate, bakka buusuu qabu. Kunis waggaa waggaan gartokkee lafa bunaa haaromsuu ykn biqiltuu haaraa dhaabuun ta’a. Akkas gochuun, hojichi namaaf salphata, rakkoo humna hojjataa guyyaa muudachuu danda’us hir’isa; akkasumas mukni oomisha kennu fi mukni haaraan yeroo hunda madaalawaa ta’anii argamu.
Umrii muka bunaa qofaan osoo hin taane, balaa ilbiisotaa fi dhukkuboonni hamaanis yeroo baay’ee muka bunaa haaromsuu ykn bakka buusuu dirqisiisu. Akkasumas, jijjiiramni qilleensaas Sababa biraa yoo ta’u, kanaaf immoo gosa bunaa gogiinsa fi dhukkuba dandamatu, ykn jijjiirama haala qilleensaa keessattis callaa gaarii kennu kan danda’an dhaabuun barbaachisaa ta’a.
107⸱BYaadatamuuf
Qonna bunaa (guyyaa tokko tokko) haaromsuun, baasiin jalqabaa fi buʼaan waliigalaa yeroo muraasaaf hirʼachuu dandaʼa. Garuu, waggoota lamaa hanga shanitti, muka ijoollee sun yeroo oomishuu jalqaban, oomishni duraan ture caalaa guddataa deema; kunis galii gaarii fiduu dandaʼa. Akkasumas, haaromsi kun tursiina yeroo dheeraa fi oomishummaa qonnaa bunaa mirkaneessa.
Fooyya’iinsa lafa bunaa gochuun carraa sirna qopheessuu jijjiiruu kenna. Walitti makamee qotiinsuun, muka walhormaata (kompaanii) ta’an, yookaan tooftaa lafa eegu kan akka mulchii gochuu yookaan biqiltuu uwwisaa (cover crops) keessatti hammamamuu danda’u.
Akka kanaan, filannoo gosa bunaa haaraa fi fooyya’an itti dabaluuf carraa ni kenna.
Bu’aa mukaa tokkoo fi yeroo oomishuu isaanii dheeressuuf, dabalataanis yeroo yerootti tarsiimoo deebisanii fooyyessuuf gargaaran, fakkeenyaaf muruu gadi buusuu fi muraa (pruning) gochuu ni gorfama. Ilaali Meeshaa Deebisanii Fooyyessuu Bunaa, kanis Wabii Hojii Qonna Gaarii (GAP) biroo waliin tumsamee dhiyaatu.
Yeroo
Qonna bunaa yeroo oomishni mukaalee gadi bu’u jalqabutti haaromsamuu qaba. Kunis yeroo mukaaleen umrii waggaa 20 hanga 25, yookaan bakka naannoo irratti hundaa’uun waggaa 40 hanga 50 ga’anitti ta’a.
Daballiin biqiltuu jalqabaa yeroo roobni itti jalqabu keessatti raawwatamuu qaba, akkasumas hanga giddugala yeroo roobaa gaʼutti xumuramuu qaba.
Muruu, buqqisuu fi boolla haaraa dhaabbiif qotuu hojii irra oolu reebilaantii jalqabuu ji’a sadii dura eegalamuu qaba.
Bosona bunaa keessatti, biqiltuun 80% oomishaa keessa taʼuu qaba; hafeen 20% immoo haaromsaa fi deeggarsa deebisanii fooyyessuuf qophaaʼuu qabu.
107⸱CHojiirra Oolmaa
Meeshalee
107⸱1Prosedura
107⸱2
107⸱3
107⸱4
Yeroo boqonnaa gabaabaa, fakkeenyaaf ji’a 2–3, dura lafa irra deebiin dhaabuu eeyyamuun, lafti of danda’ee akka deebi’u gargaara; akkasumas balaa ilbiisotaa fi dhukkubaa ni xiqqeessa.
107⸱5
Hoolota yeroo qusannoo dura qotuun akka qilleensa fi aduu toora irraatti yeroo muraasaaf saaxilaman godhi.
107⸱6
107⸱7
107⸱8
107⸱9




Maasii ykn lafa bunaa haaromsuun carraa gaggaarii kan akka wal keessa facaasuuf, mukoota waliin dhaabbatan guddisuuf, midhaan amala biyyoo uwwisanii eeguu qaban oomishuuf fi afaa afuuf ni fayyadu. Yeroo kanatti, kunnunsa biyyee muka bunaa tokkoo fi isa biroo gidduu jiru eeguuni fi kunuunsuun barbaachisaadha. Akkasumas ifti aduu gahaan waan lafa qaqqabuuf gosa midhaanii biroos jidduu muka bunaatti oomishuun ni danda’ama.
107⸱DDinagdee bu’aa
Callaa bunaa ni dabala
Fayyadamni meeshaa kanaa callaa buna dabaluun galii dabalataa fida.
Buna sadarkaa gaarii qabu
Fayyadamni meeshaa kanaa gahumsa bunaatiif gumaacha guddaa qabaata, kanaafuu galii ol'aanaa fiduu danda'a.
Mancaatii calla bunaa ni hir’isa
Meeshaan kun miidhaa midhaan buna irra gahuu fi hanqina qulqullinaa ittisuun, mancaatii/kasaaraa irraa ni eega.
Baasii humna namaaf bahu ni hir’isa
Meeshaan/tool’n kun jalqaba irratti hojii dabalataa fi baasii meeshalee kanaaf barbaachisan namattii dabaluu mala. Haata’umalee, dhumarratti hamma humna namaa barbaachisu hir’isuun baasii humna namaaf bahu hir’isa/hambisa.
Baasii xaa’oof bahu ni hambisa
Meeshaan/tool’n kun fayyadama qoricha keemikaalawaa hir’isuudhaan, baasii galtee qorichaaf bahu hir’issa ykn hambisa deema.
Baasii qorichaaf bahu ni hir’isa
Meeshaan/tool’n kun yeroo dheera keessa fayyadama qoricha keemikaalawaa hir’isuudhaan, baasii qorichaaf bahu ni xiqqeessa.
107⸱EFaayidaalee Magariisa
Xaa'oo sintetikii gadi aanaa barbaachisa
Meeshaan kunis akkaataa ittiin barbaachisummaan feertilayizaroota sintetikii hir'atu ni gargaara. Kunis qilleensa keessatti gadi lakkisuu fi bishaan faaluu hir'isa, jireenya lafaa fooyyessa, akkasumas qabeenya ni qusata.
Hanga qoricha (peestiisaayidii) barbaachisuu ni xiqqeessaa
Meeshaan kun fayyadama qoricha keemikaalawaa ni hir’isa. Kun ammoo faalama bishaanii ni xiqqeessa, qilleensa naannoo faalama irraa ni eega, fayyummaa biyyee ni fooyyessa, akkasumas qabeenya uumamaa ni kunuunsa/eega.
Mancaatii bosonaa hir'isuu
Meeshaan kun buna misoomsuuf lafa haaraa qulqulleessuun akka hin barbaachisne taasisa; kunis bosonootaa fi sirna naannoo isaanii kunuunsuuf gargaara.