#103Fangasii walitti dhufeenya qabu
103⸱AYaada
- Baatii nyaataa horsiisuu fooyyessa
- Bishaan akka burtukaanaan mukni itti fudhatu fooyyessa
- Buna mukaa rooba dhabuuf dandamachuu isaa fooyyessa
- Buna mukaa dhukkubaaf dandamachuu isaa fooyyessa
- Buna dhuguun du'a hir'isa
- Buna oomishu dachaa dabala
Walitti dhufeenya fungii fi bineensota mukaa gidduu jiru faayidaalee adda addaa kan mukaa bunaaf kennu, keessattuu ilaalcha keessa galchuun miidhaa jijjiirama qilleensaa akka hanqina bishaanii fi dabalataan dhukkuboota mukaa muudachuu danda'u. Kunis mukkeen bunaatti kan geessifamu yoo xiqqaate polybags keessatti ykn biqiltuuwwan haarawaa dhaabuuf qotamanii. Biqiltuun mukaa kan fungii walitti dhufeenya qabuun biyyoo isaanii keessatti qophaa'e, akkaataa ittiin madda xiqqoo bal'inaan qabaachuun isaanii agarsiifame. Kanaafuu, yeroo gara qe'ee isaanii keessatti darbamanitti hanqina bishaanii dandamachuuf qophii ta'u. Akkasumas, biqiltuun mukaa hiriyyaa isaanii faayidaa walitti dhufeenya kana irraa argatu.
Mycorrhizae (baay’ina mycorrhiza) walitti dhufeenya walta’iinsa fayyadamoo ta’e kan faangaasii fi sirna muraa biqilaa gidduu jiru dha. Faangaasiin mycorrhizal sirna muraa biqilaa keessa alaan (ectophytic) ykn seenee keessatti (endophytic) jiraachuu danda’a. Walitti dhufeenyi kun uumamtoota lamaanuu fayyadamaa taasisa: Biqilaan yeroo photosynthesis gootu molokiyuulota orgaanikii uumtee faangaasichaaf akka sukkaraa ykn lipidiitti kenna. Faangaasiin immoo bakka bu’ee biqilichaaf bishaanii fi naannawaa (keessattuu phosphorus) kenna. Kunis sababni isaa, faangaasii mycorrhizal wal bira qabamee yoo ilaalamu, biqilaa irra caalaa humna garmalee guddaa ta’e kan qabu warqiiwwan fi bishaan akka madda lafa keessaa baasuu fi fayyadamuuf dha. Mycorrhizae ammallee dhukkuboota baay’ee dabalatee, kan akka xannacha sirna muraa miidhuu danda’u irraa eegumsa kennuu danda’u. Keessumaa, walitti dhufeenyi kun yeroo umurii biqilaa jalqabaa irratti uumamu, bu’aa guddaa qaba.
Trichoderma jechuun bineeldota ykn fungiiwwan gosa tokko yoo ta'u, manneen qonnaa hundumaa keessatti argamu. Trichoderma fakkiiwwan kunneen caalaatti mukkeen waliin hariiroo endophytic symbiotic uumu. Dhagaa'umsa mukkeen cimsuudhaaf dandeettii qabu, kunis maddoota mukkeen akka babal'atan gochuun ni mul'ata. Qorannoonni agarsiisan, phytopathogens dhaabbilee fayyaa mukkeenii sababa dandeettii isaanii mycoparasitic ta'een, antibiosis fi maddoota fi nyaata waliin dorgomuun dhaabuudhaan guddina isaanii dandamachiisu.
Mycorrhizae fi Trichoderma species lachanuu buna qabeenyaa biotic fi abiotic stress irraa ittisuu danda'u. Isaanis bunaaf oomisha fi bishaan akka argatu taasisu, akkasumas madda bunaaf xiqqoo ta'anii akka guddatan taasisu, kunis isaan bishaanii fi oomisha lafa gadii argachuu danda'u. Kanaafuu, bunni baay'inaan guddataa, akkasumas bu'aa olaanaa argata. Lachanuu fungii symbiotic kunniin akka agentii biocontrol tti hojjatu.
103⸱BYaadatamuuf
Fayyadamni bineeldota waliin jireenyaa qaban wajjin walitti makuun ni danda'ama Polybags gadi fagoo kanneen dhaloota bunaaf carraa jiraachuu dachaa dabalataa kennuuf yeroo biqiltuu gara qe'ee jijjiiramanitti.
Barnootni jiru agarsiisa, biqiltuun bunaas kan biqilaman qilleensa mycorrhizal fungi qabu keessatti, akkaataa ittiin soorata argatan irraa kan ka'e, xiqqaa furtuulee barbaadu, sababni isaas soorata baay'inaan kan argatan ta'e qorichoota microbiale irraa. Faktara biraa wajjin wal qabatee mycorrhizal fungi, dabalataan dagaagina bifa soorataa rizoomii fi, kanaaf, fayyadamummaa gaarii ta'e soorata lafa keessa jiru irraa.
Akka qajeelfama ittisa bineensotaa ta'anii, fungoonni waliin jireenyaa qabanis baay'ina oomishoota keemikaalaa hir'isuuf gargaaru danda'u.
Mycorrhizae'n madda gabbisaa biqilootaa ni gumaacha yoo haalli qilleensaa gaariin hin jirre – fkn, yoo aannan qabiyyee orgaanikii gadi aanaa, qilleensi ol'aanaa fi aluuminumni ol'aanaa ta'e – garuu bu'aa gaariin argama yoo haalli mijataa ta'e, akkasumas tajaajila isaanii biroo waliin fayyadamuun ni gorfama, akkaataa Mulching fi Biochar, qorichaa lafaa guutuu ta'ee hojii deebisanii dagaagsuuf.
Yeroo
Biyyoo fi riziiwwan biqiltuu wajjin funjiiwwan mana biqiltuu keessatti argaman waliin talaalluun yeroo biqiltuun dirree keessatti dhaabatuu dura, waan ta'eef baasiin kun yeroo hundaa guddachaa deemuu isaati.
103⸱CHojiirra Oolmaa
Meeshalee
Mycorrhizae fafa (fkn. Vesicular Arbuscular Mycorizae, 8 spore/g kan substrate).
fi/ykn
Trichoderma (fkn. Trichoderma harzianum). Baay'inaan omishoota daldalaa kanneen daree ittiin hojjetan jiran (fkn. liitira tokko heektaara tokkoof).
Meeshaaleen mycorrhizae fi Trichoderma walitti makuun deebii bineensota biyyoolessaa mukarraa daran akka dabalu godhu. Mycorrhizae qubsuma xiqqaa qaba, garuu Trichoderma babal'ina ariifataa fi qubsuma guddaa qaba.
Hundi ni argamu dorgomtoota daldalaa filataman waliin.
103⸱1Mycorrhizae Fayyadamuu
103⸱2Trichoderma fayyadamuu
103⸱DDinagdee bu’aa
Baasii xaa’oof bahu ni hambisa
Meeshaan/tool’n kun fayyadama qoricha keemikaalawaa hir’isuudhaan, baasii galtee qorichaaf bahu hir’issa ykn hambisa deema.
Baasii qorichaaf bahu ni hir’isa
Meeshaan/tool’n kun yeroo dheera keessa fayyadama qoricha keemikaalawaa hir’isuudhaan, baasii qorichaaf bahu ni xiqqeessa.
Baasii/gatii haaromsaaf bahu ni hir’isa
Meeshaan kun jireenya muka bunaatiif dheerina umrii fi dandeettii salphatti qabachuu ni dabala. Kanaaf, yeroo baay’ee akka irra deddeebinee hin dhaabnee fi, baasiin oomisha yeroo dheeraa keessatti bahu hir’suuf gargaara.
Callaa bunaa ni dabala
Fayyadamni meeshaa kanaa callaa buna dabaluun galii dabalataa fida.
103⸱EFaayidaalee Magariisa
Xaa'oo sintetikii gadi aanaa barbaachisa
Meeshaan kunis akkaataa ittiin barbaachisummaan feertilayizaroota sintetikii hir'atu ni gargaara. Kunis qilleensa keessatti gadi lakkisuu fi bishaan faaluu hir'isa, jireenya lafaa fooyyessa, akkasumas qabeenya ni qusata.
Hanga qoricha (peestiisaayidii) barbaachisuu ni xiqqeessaa
Meeshaan kun fayyadama qoricha keemikaalawaa ni hir’isa. Kun ammoo faalama bishaanii ni xiqqeessa, qilleensa naannoo faalama irraa ni eega, fayyummaa biyyee ni fooyyessa, akkasumas qabeenya uumamaa ni kunuunsa/eega.
Fayyummaa biyyee fooyyessu
Meeshaan kun fayyummaa fi qabiyyee biyyoo (maayikiroobs, rammoo qumbursaa/earthworm kkf) ni foyyeessa. Kun ammoo nyaata/albuudota biqiltuu keessatti shoora guddaa qaba, akkasumas qilleensa naannoo qulqqulluu ta’e ijaaruuf ni gargaara.