#211Nooraa biyyetti dabaluu
211⸱AYaada
- Madaallii dhangaggaa’ummaa biyyee (pHe) ni eegaa
- Albuuda/soorata biqiltuu ni fooyyessa
- Guddina hidda itti fufsiisa/ni jabeessa
- Bu’aa ykn faayidaa irra oolu xaa’oo ni dabala
- Itti fufiinsa oomishtummaa biyyee ni dabala
- Oomishtummaa ykn callaan bunaa akka dabalu ni taasisa
Nooraan madaallii fi gabbina biyye kan eeguu yoo tahu dhangagga’umma biyyee hir’isuun biyyee bunaa (bunnii irra dhabbatu) keessatti albuudni biqiltuu bayyinan akka argamuu godha. Dhangaggaa'ummaan biyyee (pH) biyyee yemmuu gadii bu’u argamni albuudoota biqiltuu biyyee kessatti argamuu gadii bu’a; kunis guddinni hidda biqiltuu fi guddinni biqilticha (firii biqiltuun kennu) akka gadii bu’u godha. Nooraan gabbinaa biyye dabaluun guddina hidda biqiltuu bunaa, sochii lubbu-qabeeyyii xixiqqoo (microbes) fi soorata biqiltuun argatuu jajjabesuun biqiltuun firii garii akka kennuu godha.
pH biyyee madaaluun bu’a qabessumma xaa’oo fi vermiikompostii (xaa’oo uumama) dabaluun, gabbina biyyee fi baasii meeshalee hin barbaachisneef bahuu hambisuf gargaraa. pH’n biyyee madaalama tahe yeroodha yerootti oomishni akka tasgabahu, fayyummaan biyyee akka fooyya’uu fi sirni oomisha bunaa jijjiirama qilleensa dandamachuuf dandeettii gaarii akka qabaatu taasisa.
211⸱BYaadatamuuf
Fayyadamni nooraa yeroo hunda qoranno biyyee irratti hundahu qaba. Sirna (oomisha) buna keessatti, madaalliin (pH) biyyee 5.5 fi 6.5 giddutti kan argamu yoo tahu, Nooran akka barbachisuu fi hagam akka barbachisuu baruuf gara gubba irra 15-20 cm samuuda fudhachuun gahadha. Qorannoo malee noora biyyetii dabaluun oomishtumma fi gabinna (albuuda) biyye kan wal hin madaallee fi gadii busuun miidhuu danda’a.
Fayyadama nooraa yeroo hunda sadarka guddina biqiltuu fi haala lafa qonnaa irratti hundahuun madaqsun (adapt) gochuun barbachisadha. Fayyadamni nooraa lafa oomisha buna haaraa, maasii bunaaduraan ture, gosa biyyee, teessuma lafaa/slope fi halaa roobaa irratti hundaa’a. Osoo dhimmoota kana tilmaama kessa hin galchin nooraa naquun bu’a qabessuma isaa hir’isuun baasii dabalataaf nama saaxilaa.
Nooraan dandeettii dhangaggaa'ummaa biyyee madaalessu gahaa kan qabuu fi guddinni paartikiloota (particle size) isaa sirri ta’e qoofa fayyadamuun barbaachisaadha. Sadarkaa fi qulqqullummaan meeshaa (nooraa) saffisaan pH biyyee sirreessa akkasumas wantoota fayyummaa biyyee irratti dhiibbaa dalgaa geessisan ni hambisa/xiqqeessa.
Nooraan qaama mala ykn tarsiimoo qindoomawaa itti fayyadama/eeggumsa biyyeeti. Nooraan xaa’oo uumamaa bakka hin bu’u garuu haala mijeesuun bu’a qabeessummaa isaanii ni foyyessa. Kanaafuu, tarsiimoon fayyadama nooraa gochaalee waliigalaa albuudota biyyee waliin wal simatee fi eegumsa biyyee waliin qindaa'uun qophaa'u qaba.
Yeroo
pH biyyee akka madaalamuuf nooraan osoo biqiltuun hin dhabamin dura durse itti nam’uu qaba. Akka seera waligalatti nooraan qonnii jalqabee yeroon dhaabbii biqiltuu osoo hin geenye ji’a 2-3 dura biyyetti nam’uu (dabalamuu) qaba.
Bakka haaraa dhaabbata biqiltuu
Nooraan biyyee waliin akka gaaritti akka wal simatuu, fudhatuu fi bu’aan isaa akka dabaluuf, roobaa duraafi dhaabbii biqiltuu dura ji’a 2-3 durse itti nam’uu qaba.
Bosona bunaa dhaabbataa
Nooraan yeroo bonaa (laftii gogaa), yeroo gara maasitti seenuun salphaa ta’ee fi carraan nooraan roobaan (bokkaan) dhiqamuu isaa gadii bu’aa ta’ettii naquun barbachisaadha, akkasumas yeroo hunda osoo xaa’oon kessattu xaa’oon naayitroojinii qabu biyyetti hin dabalaminji’a 2-3 durse biyyetti dabalamuu qaba.
Nooraan suuta jedhee biyyee waliin waan wal fudhatuuf/wal simatuuf bu’aan (faayidaan ) isa battalatti hin mul'atu. Gosa biyye, haala rooba fi haala qoona irratti hundahu waggaa 2-3 keessatti irra deebiin nooraa biyyetti dabaluun barbachisadha. Kunis kan tahu qabuu yeroo hunda qoranoo biyye idilee taasifamu irratti hundaa'uudhaan ta'a.
211⸱CHojiirra Oolmaa
Meeshalee
211⸱1Qophii
Tasuma nooraa fi xaa’oo naayitrojinii (kan akka yuuriya ykn amooniyeem saalfeetii) yeroo tokkotti (walduuka ) biyyetti akka hin daballe. Nooraan naaytrojinii akka gaasitti hurkee akka baduu gochuu danda’a kunis fayyidaa (bu’aa) xaa’oo gadii busuun basii hin barbachifneef (qisasaama) fida. Nooraan erga biyyetti dabalamee yoo xinnatee torban 2-3 irra fagaatee xaa’oon itti dabalamuu qaba.
Nooraan biyyetti dabalamu bu’aa (deebii) qorannoo biyyee, madaalli pH biyyee, uunkaa, fi akkaata itti fayyadama lafaa (biyyee) irratti hundahuu qaba. Akkaata gorfamuun qofa itti dabali; humnaa oli itti dabaluun albuudoonni biyyee keessa jiran akka wal hin madaalle taasisuun dhiibbaa uuma.
Qisasawuumma nooraa sababa qilleensa fi dhiqama lolaan dhufu, hiri’suun fayyidaa (bu’aa) nooraa dabaluuf guyyoota gogaa fi yeroo qilleensaa qabbanaa (bubbeen hin jirree) nooraa biyyetti dabaluun gaariidha. Bokkaa (roobni) bayyee cimaan yemmuu roobuf jedhu nooraa biyyetti dabaluu irra of eegi.
Naannoole rooba cimaa qabaniif dhiqama biyyeef salphatti saxiilaman irratti, nooraa yeroo yeroon hamma isaa xiqqessun itti dabali. Kunis faayidaa (gahumsa) isaa dabaluun qisasahumma hir’isa.
211⸱2Prosedura
Bakka dhaabbii haaraa
Hallii qilleensa bayyee gogiinsa yoo qabaate, osoo nooraa biyyeetti hin dabalin irra keessa biyyoo xiqqoo bishaaniin jiisii. Kunis yeroo nooraan dabalamu (naqamuu) dhukkee hir’isa, nooraan (daakuu nooraa) haala gahumsa qabuun biyyee keessa akka seenan gargaara; kessattuu bakka biyyee fi nooraan walin makuun hin danda’amneetti.
211⸱3
Bakka Dhaabbii Bunaa Hundeeffame
Miidhaa biqiltuu irra ga’u ittisuuf, nooraa jirma buna irra santimeetira 10 fageessun dabali.
Haala qilleensaa fi lafti baayʼee gogoggee yoo jiraate, lime itti fayyadamuu dura dachii irra harkiftoodhaan dhiqadhu. Kun yeroo itti fayyadamtutti boolla gogaa (qulqullina gogaa) hirʼisuuf gargaara, akkasumas, yeroo lafti hin qotamne illee, qurxummii lime dachii keessa akka siqee fi sirnaan akka qubatu ni taasisa.
211⸱4
Nooraa gar-malee hamma gorfamuu oli baayyinaan fayyadamuun argama mayikroniwutirenti (micronutrients) kanneen akka ayiranii, zinkii fi manganiizii hir’isuu danda’a. Yeroo hunda gorsa (deebii) qorannoo biyyee hordofii akkasumas osoo raga mirkana’aa hinqabaatin nooraa biyyeetti hin dabalin.
Qabeenya
Nooraa jiidhina irra ittisuuf iddoo gogaa haguuggi qabutti kuusi/olkaayi. Nooraan jiidhuun (jiidhinaaf saaxilamuun) akka inni walitti qabatu (quratuu) fi walnyaatinsa (reaction) yeroo malee akka uumu tasiisa. Nooraa madabara afaan hidhama (mi’a qilleensa hin galshinee) keessatti kuusi/olkaayi akkasumas lafa duwwaa irra hin ka’in.
211⸱DDinagdee bu’aa
Callaa bunaa ni dabala
Fayyadamni meeshaa kanaa callaa buna dabaluun galii dabalataa fida.
Buna sadarkaa gaarii qabu
Fayyadamni meeshaa kanaa gahumsa bunaatiif gumaacha guddaa qabaata, kanaafuu galii ol'aanaa fiduu danda'a.
Baasii xaa’oof bahu ni hambisa
Meeshaan/tool’n kun fayyadama qoricha keemikaalawaa hir’isuudhaan, baasii galtee qorichaaf bahu hir’issa ykn hambisa deema.
Baasii qorichaaf bahu ni hir’isa
Meeshaan/tool’n kun yeroo dheera keessa fayyadama qoricha keemikaalawaa hir’isuudhaan, baasii qorichaaf bahu ni xiqqeessa.
Baasii/gatii haaromsaaf bahu ni hir’isa
Meeshaan kun jireenya muka bunaatiif dheerina umrii fi dandeettii salphatti qabachuu ni dabala. Kanaaf, yeroo baay’ee akka irra deddeebinee hin dhaabnee fi, baasiin oomisha yeroo dheeraa keessatti bahu hir’suuf gargaara.
Gatii yeroo dheeraa irratti qusachuu
Gatii meeshaa kanaa waggoota hedduuf ni turuu danda’a; kanaafis, meeshaalee yeroo gabaabaa turan kan yeroo baay’ee irra deebi’anii fayyadamuu barbaadan waliin yoo madaalame, bu’aa ba’ii olaanaa fi baasii xiqqaa qabu ta’a.
211⸱EFaayidaalee Magariisa
Fayyummaa biyyee fooyyessu
Meeshaan kun fayyummaa fi qabiyyee biyyoo (maayikiroobs, rammoo qumbursaa/earthworm kkf) ni foyyeessa. Kun ammoo nyaata/albuudota biqiltuu keessatti shoora guddaa qaba, akkasumas qilleensa naannoo qulqqulluu ta’e ijaaruuf ni gargaara.
Xaa'oo sintetikii gadi aanaa barbaachisa
Meeshaan kunis akkaataa ittiin barbaachisummaan feertilayizaroota sintetikii hir'atu ni gargaara. Kunis qilleensa keessatti gadi lakkisuu fi bishaan faaluu hir'isa, jireenya lafaa fooyyessa, akkasumas qabeenya ni qusata.
Dandeettii dhiphina qilleensaa dandamachuu
Meeshaan kun fayyadamummaa lafa qotataa madaalchisuun, biqiltuu bunaa akka bokkaa dhabuu, ho’a ol’aanaa fi dhukkuba adda addaa caalaa ofirraa ittisu dandeessisu gargaara; akkasumas tarsiimoo haala qilleensaa jijjiiramaa waliin qindoomsuuf ni deeggara.