#204Ebimera ebisimbibwa okubikka ettaka
204⸱AEndowooza y’ekiwandiiko
- Bikuuma amazzi, obunnyogovu n’ebbugumu mu ttaka.
- Birwanyisa okukulugukka kw'ettaka.
- Bikendeeza okumera n‘okukula kw'omuddo mu nnimiro.
- Byongera embeera ennungi mu ttaka n'okukuumiramu ebintu ebiramu.
- Byongera obulamu mu ttaka.
Ebimera bino ebisiimbibwa okubikka ettaka oba ebiyitibwa ebibikisibwa ebiramu, byekuusa ku bimera eby'enjawulo ebiyinza okusimbibwa buli sizoni oba buli mwaka okubikka ettaka elyereere.
Ettaka bwelibeera elyereere kibeera kyangu nnyo okukulugusibwa amazzi n’empewo kubanga omusana ogulyaakako obutereevu gulikaza nnyo. Kino kyeyongedde nnyo olw’enkyuukakyuka mu mbeera y’obudde.
Okusiimba ebimera bino ebibikka ettaka wakati mu mabanga g'emiti gy‘emwanyi kiyamba okukendeeza ku butyabaga obuva ku nkyuukakyuka mu mbeera y'obudde. Bino biyamba ettaka obutatukibwaako musana butereevu n’okuziyiza okutonyebwaako obutereevu amatondo g’enkuba amanene, era kiyamba okukendeeza ku kukulugguka n’okulikuumiramu obunyogovu. Emirandira gy’ebimera bino bwegikka mu ttaka gyongera amazzi g’enkuba okutuuka ewala, era gyongera ne nakavundira mu ttaka bwegivunda. Ebimera bino era birwanyisa n‘okukula kw'omuddo. Bwe biba bikuze nnyo oyinza okubisaawa, ebivuddeko ne bikozesebwa nga ebibikisibwa wansi mu miti gy’emwanyi.
Ebimera bino bya njawulo era birina emigaso egyenjawulo emirala: Ebimera ebiri mu kika kya Lejuminaasi (Leguminous) byongeza ekiriisa kya nayitulogeni(nitrogen) mu ttaka. Ebimera ebifaanana ng'omuddo bisaayibwa era birina emirandira mingi nga bino byombi byongera nakavundira mu ttaka. Emirandira gyabyo eminene era egy'amaanyi giyamba okwaasa n‘okutobeka ettaka erigumidde. Era emirandira gino, gya mugaso nnyo mu kunoonya n‘okufuna ebiriisa, okusinga nitrogen, okuva mu bisigalira by‘ebimera ebyasimbibwa mu bifo bye bimu edda. Oluvannyuma lw'okusaawa omuddo negukozesebwa okubikka, ebiriisa bino biddamu okufunibwa emwanyi. Era oyinza okusalawo okubikozesa nga emmere y‘ensolo, oba okuvaamu ensiimbi ez'okwongera ku nnyingiza.
Okuganyulwa okulala okutali kwa butereevu okuva mu bimera bino ebisimbibwa okubikka ettaka kwe kuba nti bikendeeza ku maanyi n'obukambwe bw'ebiwuka n'endwadde ezitali zimu ezirumba emwanyi mu ngeri bbiri. Esooka, bikuumira amazzi mu ttaka emwanyi n’etakosebwa, n‘ebeera ya maanyi era n’esobola okwerwanako, eyokubiri eri nti olwokuba bitereeza embeera y’obutonde bwettaka, kikendeeza ku buwuka obuleeta endwadde obuzaalibwa mu ttaka.
204⸱BLaba akatambi
204⸱COby’okufumintiriza
Ebimera bino ebikozesebwa okubikka ettaka birina okuba nga bya maanyi, tebyetaaga nnyo birisa oba amazzi, era tebirina kwetaaga kugimusa oba okufukirirwa nnyo. Kino kikendeeza ku budde n'ensimbi ezikozesebwa mu kubirabirira. Wabula, birina okulabirirwa obulungi okulaba nga tebikula nnyo kuvuganya n‘emwanyi ku birisa n'amazzi.
Kyetaagisa okumanya nti ebimera bino ebimu ebisimbibwa okubikka ettaka birina obusobozi obw'okweyongera mu bungi mu bbanga ttono, era bisobola okuwalampa n‘okwezingirira ku miti gy’emwanyi ekiyinza okugikosa.
Okulongooka kw‘ettaka kulina okulabika nga wayise omwaka gumu oba ebiri. Ettaka lijja kuba liyiikayiika era nga lirina obubonero obulaga okweyongera kwebintu ebiramu ebitonotono, okugeza nga ebiwuka, ensiring‘anyi n’ebirala.
Eby'obudde
Ebimera bino ebisimbibwa okubikka ettaka birina okusimbwa nga sizoni y‘enkuba yakatandika.
204⸱DEkutekesa mu nkola
Okuteeka mu nkola
Ebirime ebirungi ebikwatibwako okusimba nga ebibikka bya pulanti ziri:
Brachiaria ruziziensis
Brachiaria ruziziensis kye kimera ekisimibwa mu bitundu by'ensi ebirina obunnyogovu. Kikozesebwa mu bitundu bya Brazil ng'ekimera ekisibwa okukuuma ettaka era ne ku famire z'omu Guatemala ne Honduras. Kisinga kugumira ekyeya okusinga kawa era kirina enkizi ez'amaanyi ezisobola okutambuza ebitundu by'obugimu okuva mu ttaka ery'omunda okudda ku ngulu.
Mwesimire: Muteekwa okulondako engeri z'ebimera ebitondeka ensigo ezitali zimuusiru nga mukozesa omuddo ogwa Brachiaria Ruziziensis.
Kawo (Luwoko / Erisiriizi)
Cajanus cajan (Kawo) mukyendobondo (Fabaceae). Noolwekyo, erina obusobozi bwa kuyingiza nitrogen mu ttaka ery'okozesebwa mu kulima kawa. Omugaso ogusinga obungi gwa Kawo guli mu kukula kwagwo okwangu nga omuddo ogw'ekibala ekirala ekisobola okuwa kawa ekisiikirize eky'ekiseera. Eno ekisiikirize ekendeeza ku bulungibwansi bw'obutonde. Kikwetaagisa okusalira Kawo buli myezi mukaaga okufuna ekisiikirize ekirungi ekigasa okulima kawa.
Crotalaria sp. (Crotalaria)
Crotalaria sp. (Crotalaria) ye kimera kya kawo (Fabaceae). Noolwekyo, kirina obusobozi bwa okutereka nitrogen mu ttaka ery'okozesebwa mu kulima kawa. Omugaso ogumu ogwa Crotalaria gwe guli nti gikula mangu nga ekisaka era kino kiyamba okuwa kawa ekisiikirize eky'ekiseera.
Raphanus sativus L. (Ennyaanya y'omu ttaka/Radish)
Raphanus sativus L. (Omuwogoolo/Omuwogo), gulina emizi emiwanvu egisobola okutuuka wansi mu ttaka. Olw'ekyo, gukozesebwa nga ekikulaakulanya ettaka era gufasha ebirime ebiddako okufuna amazzi mu butereevu. Gisobola okukozesebwa nga ekirime ky'okuliisa ensolo.
Fagopyrum esculentum (Ebbugga ly'ekyennyanja / Buckwheat)
Fagopyrum esculentum (Ekirime kya Trigo Mourisco oba Buckwheat) kirimera buli mwaka era kiri mu kika kya Polygonaceae. Ensigo zaakyo ezifaanana ng'ebinyeebwa zikozesebwa ng'endala y'obuwunga era zisobola okulyibwa.
Bulo
Emmere ya millet y'emu ku ttale ly'ebijanjaalo ebitonotono. Ekiyinza okukozesebwa ng'obulimi bw'abantu oba emmere y'ensolo.
Ensigo z'ebirime ebisibibwa okubikka ettaka nazo ziriwo nga zaakamalirizo mu katale.
204⸱1Okwetekateka
Kiba kirungi okubeera n’amabanga agamala obulungi mu mwanyi zo (nga wansi wa mita 2.5 / fuuti 8 (Arabica) oba mita 3 / fuuti 10 (Robusta)), okusobozesa embeera ennungi ey'okukula kw'ekimera kyolonzeewo n’emwanyi.
204⸱2Okusiga
204⸱3Endabirira
Ebimera ebiwalampa bingi bisobola okulimibwa ku miti egibikwaatirira.
204⸱4
204⸱5
204⸱6
- Mu biseera eby’ekyeeya, kirungi okubikka ettaka nga okozesa ebisaayiddwa bingi, kubanga kiyamba mu kukendeeza amazzi agava mu ttaka.
204⸱EEmigaso Mubyenfuna
Kikendeeza ensasaanya ku bakozi
Enkola eno eyinza kwetagisa abakozi nebikozesebwa ebiwerako mu ntandikawa. Wabula, emigaso gyayo mudda ekenddeza obwetavu mu bakozi ekiretawo okukekereza.
Okukendeeza kusente ezisasanyizibwa kubijimusa
Ekiwandiko kino kiyamba omulimi okukendeza kubwetaavu bw’ebijimusa ebikolerere, ekimuyamba okukekereza sente ezisasanyizibwa mu by’etaago okumala akaseera.
Okukendeza ensaasanya ku ddagala erifuuyirwa
Enkola eno ekendeeza ku bwetaavu bweddagala erifuuyirwa n'olwekyo kikendeeza ensaasanya ku bikozesebwa okutwaliza awamu.
Amakungula g’emwanyi g’eyongera
Ekiwandiko kino kiyamba mukw’ogeza amakungula g’emwanyi n’enyingiza y’omulimi
Kyongerako ensibuko y’ensimbi
Enkola eno erina obusobozi okwongera ku makubo agayingiza sente.
204⸱FEmigaso gy'obutonde
Ebijimusa ebikolerere by’etaagisa bitono
Ekiwandiiko kino kiyamba omulimi okukendeeza kubwetaavu bw’ebijimusa ebikolerere. Kino kiyambako mukukendeeza omukka omubi n’okwononeka kw’amazzi, eky’ongeza kubulamu bw’ettaka n’okukekereza ebikozesebwa.
Tewetaaga ddagala lya kufuuyira lingi
Enkola eno ekendeeza obwetaavu bw’eddagala erifuuyirwa. Kino kikendeeza okwonoona amazzi, kikuuma obutonde bw'ensi, kyongera obulamu bw'ettaka, era n’okukuuma eby'obugagga.
Obulamu bw’ettaka obulungi
Ekiwandiiko kino kiyamba mu kuteereza obulamu bw’ettaka(obuwuka obusirikiti, ensiringanyi, n’ebirala). Kino kikola omulimo gw’amanyi nyo mukutereeza endya y’ekirime n’obutonde.