#108Farra ilbiisaa Baaylojikaalawaa (Baayo Inseektiisaayid): Cuunfaa Baala Muka Shifarraa/Neem
108⸱AYaada
- Ilbiisota midhaan/buna irratti miidhaa geessisan ni hir’isa
- Goguu ykn du’uu bunaa ni hir’isa
- Callaa fi calloomina bunaa ni dabala
- Qulqqullina bunaa ni fooyyeessa/dabala
Cuunfaan baala niimii/shifarraa (Azadirachta indica L.) akka farra ilbiisaa uumamaaatti (Inseektiisaayidi) fayyadu danda’a; ilbisoota kanneen to’achuu irratti bu’'a qabeessummaa olaanaa qaba.
- Mealybugs (Pseudococcidae)
- Antestia bug (Antestiopsis spp.)
- Coffee Leaf Miner (Leucoptera coffeella)
- Coffee Berry Borer (Hypothenemus hampei)
- Aphids
- Red Spider Mites
Innis faayidaa olaanaa kan qabuu fi miidhaa ilbisotaan dhufu bal’inaan ni ittisa. Hojii ykn bu’a qabeessummaa qorichoota biroo ni cimsaa, dhukkuboota akka fungasii fi vaayirasii bunaa ni ittisa, akkasumas qilleensaa qulqqulluu poloneessitoota fi fayyadamtootaaf ni eega.
Biyya Taanzaaniya (Mbeya/Songawe) keessatti dhanagla’aan baala niimii/shifarraa irraa qophaaye dandeettii Coffee leaf miner (CLM) ittisuu baruuf hanqaaquu, larvaa fi puuppaa isaa irratti qorannoon gaggeefamee. Bu’an argames puuppaa 100%; hanaqqauu 80% fi larvaa 70% kan ajjeesu ta’uu isaati. (gadi fageenyaan baruuf barruu ‘Tanzania Plant Health And Pesticide Authority Arusha – Tanzania)’ jedhu dubbisi. Biyya biraazil keessatii cuunfaan/zaytiin baala niimii/shifarraa akka farra ilbiisotaa, ofirraa ari’uu/dhiibuu fi wantoota guddina bunaafgahee taphatan (growth regulators) kan cimsu ta’u gabaasaleen ni agarsiisu.
Wolumaagalatti, cuunfaan biqiltoota naannoo tokko tokkoo irraa argamu, kanneen 'farra ilbiisaa baayooloojikaalaa' yookiin uumamaa jedhaman, ilbiisota ijoo buna miidhan too’achuuf ni tajaajilu. Innis baay’ina ilbiisotaa hir’isuun buna qulqulluu fi callaa fooyya’aa fiduuf gargaara.
Fayyadamni farra ilbiisaa baayooloojikaalawaa (baaylojikaal insektiisaayid) kanneen keemikaalaa caalaa faayidaalee hedduu qaba. Isaan keessaa tokko, ilbiisota xiyyeeffannoo ta'an qofa miidhuu, dafanii baduun/tortoruun gara biyyootti geeddaramu, gatii xiqqaan argamuu fi salphatti argamuu danda’uudha. Kanaafuu, fayyadamni farra ilbiisaa uumamaa kun, waliin ta’uun tarsiimoo to’annoo walitti makamee (integrated management), qonna bunaatti fuulduratti daandii itti fufiinsa qabu uuma. Kunis naannoo eeguu fi fayyaa qonnaan bultoota fi fayyadamtoota bunaa deeggaruu keessatti shoora olaanaa qaba.
108⸱BYaadatamuuf
Farra ilbiisaa uumamaa (bio insecticides) ilbiisota balaa geessisan irratti qofa osoo hin taane, yoo baay’inaan itti fayyadamame, biqiltuu bunaas miidhuu danda’u. Miidhaan faayitootooksik (summii biqiloota) jedhamu kun guddina hanqisuun, gabaabsuun, qal’achuu, fi halluu gogaa biqiltuu jijjiiruu ni dabalata. Kanaaf, baay’ina hamma qoratamee murtaa’ee fi gorsa ogeessaa qofaan itti fayyadamuun murteessaa dha.
Bu’aa guutuu fi fooyya’aa argamsiisuuf, farra ilbiisaa uumamaa/baaylojikaalawaa tarsiimoo to’annoo ilbiisaa walitti makamee keessatti, karaa mala too’annoo biroo kan akka diina uumamaa (natural enemies) fi maloota aadaa qonnaa waliin fayyadamuun barbaachisaa dha. Kun too’annoo ilbiisotaa sirrii fi bu’aa qabeessa ta’e mirkaneessa.
Dabalataan, too’annoon sirnaan akka taasifamu fi murteewwan beekumsa irratti hunda’an akka fudhataman gochuuf, hordoffii fi yeroo yerootti madaalli baay’ina ilbiisotaa lafa qonnaa irratti taasifamu murteessaa dha.
Yeroo fayyadamaa
Cuunfaa niimii/shifarraa yeroo ilbiisotni balaa geessisan mul’achuu jalqabanitti itti fayyadamuu qabna. Erga jalqabamee booda immoo buufaan (spreeyiin) torban lama lamaan, ykn guyyaa 14n, irra deebi’amee raawwatamuu/afuufamuu qaba.
108⸱CHojiirra Oolmaa
Meeshalee
Afuuftuu/sprayer litira 20f
108⸱1Qophii
108⸱2Prosedura
Baala muka niimii/shifarraa ifaa aduu keessa hin kaa’in; Gaaddisa jala kaa’i, kunis qorichi (aktive meetaabolaayitiin) keessaa jiru akka hin miidhamnee fi hin badneef gargaara.
108⸱3
108⸱4
108⸱5Akkaataa itti fayyadamaa
Qajeelfama/tartiiba ittiin qophaayu armaan olii sirrtitti hordofnaan; cuunfaa/extract niimii/shifarraa qabiyyee sirrii akka farra ilbiisa baaylojikaalawaatti fayyadamuu dandeettuu argatta.
Qoricha kana yoo baay’inaan ykn hamma adda ta’een itti fayyadamte, muka ykn biqiltuu buna miidhuu danda’a. Kanaaf, hanga qorannoon mirkanaa’een ittiin fayyadamuun murteessaa dha.
Qorichi kun ho’a cimaa fi ifa aduu cimaa (UV) jala yeroo ta’e akka danddeettii isa akka hin hir’isneef, sa’aatii guyyaa yeroo ho’aa hin taane gara ganama ykn galgala keessa afuufuun ni gorfama.
Qabeenya
- Farra ilbiisaa baaylojikaalawaa (baayoo inseektiisaayidii) qophaaye bakka ifti aduun hin qaqqabnee fi bakka qabbanayaa ta’e kaayaa.
- Humni ykn dandeettiin isaa akka hin hir’anneef, meeshaa cufamaa ta’e keessatti saamsaa kuusaa
108⸱DDinagdee bu’aa
Baasii/gatii farra qoricha (peestiisaayidiif) bahu ni hir’isa
Qorichi kun fayyadama qoricha keemikaalawaa hir’isuudhaan, baasii galtee qorichaaf bahu hir’isa.
Baasii/gatii haaromsaaf bahu ni hir’isa
Meeshaan kun jireenya muka bunaatiif dheerina umrii fi dandeettii salphatti qabachuu ni dabala. Kanaaf, yeroo baay’ee akka irra deddeebinee hin dhaabnee fi, baasiin oomisha yeroo dheeraa keessatti bahu hir’suuf gargaara.
Callaa bunaa ni dabala
Fayyadamni meeshaa kanaa callaa buna dabaluun galii dabalataa fida.
Mancaatii calla bunaa ni hir’isa
Meeshaan kun miidhaa midhaan buna irra gahuu fi hanqina qulqullinaa ittisuun, mancaatii/kasaaraa irraa ni eega.
108⸱EFaayidaalee Magariisa
Hanga qoricha (peestiisaayidii) barbaachisuu ni xiqqeessaa
Meeshaan kun fayyadama qoricha keemikaalawaa ni hir’isa. Kun ammoo faalama bishaanii ni xiqqeessa, qilleensa naannoo faalama irraa ni eega, fayyummaa biyyee ni fooyyessa, akkasumas qabeenya uumamaa ni kunuunsa/eega.
Fayyummaa biyyee fooyyessu
Meeshaan kun fayyummaa fi qabiyyee biyyoo (maayikiroobs, rammoo qumbursaa/earthworm kkf) ni foyyeessa. Kun ammoo nyaata/albuudota biqiltuu keessatti shoora guddaa qaba, akkasumas qilleensa naannoo qulqqulluu ta’e ijaaruuf ni gargaara.