#110Farra ilbiisaa Baaylojikaalawaa (Baayo Inseektiisaayidii): Cuunfaa hidda jinjibilaa

Fayyadamuu ni danda'a:

Arabica, Robusta

110⸱AYaada

Ilbiisota midhaan/buna irratti miidhaa geessisan ni hir’isa
Goguu ykn du’uu bunaa ni hir’isa
Callaa fi calloomina bunaa ni dabala
Qulqqullina bunaa ni fooyyeessa/dabala

Cuunfaan jinjibilaa (Zingiber officinale L.) akka farra ilbiisaa uumamaaatti (baayoo inseektiisaayidii) fayyadu danda’a. Jinjibilli kompaawundoota baaylojikaalawaa si’atoo ta’an of keessaa kan qabuu fi kompaawundoonni kun amala sirna meetaabolizimii, sirna soorannaa fi guddina ilbiisotaa miidhuun ari’ata.

Cuunfaan hidda jinjibilaa dandeetti ilbiisota buna miidhan kanneen armaan gadii kana too’achuu qaba

Coffee Leaf Miner (Leucoptera coffeella)
Coffee Berry Borer (Hypothenemus hampei)

Wolumaagalatti, cuunfaan biqiltoota naannoo tokko tokkoo irraa argamu, kanneen 'farra ilbiisaa baayooloojikaalaa' yookiin uumamaa jedhaman, ilbiisota ijoo buna miidhan too’achuuf ni tajaajilu. Innis baay’ina ilbiisotaa hir’isuun buna qulqulluu, fayya qabeessaa fi callaa fooyya’aa fiduuf gargaara.

Fayyadamni farra ilbiisaa baayooloojikaalawaa (baaylojikaal insektiisaayid) kanneen keemikaalaa caalaa faayidaalee hedduu qaba. Isaan keessaa tokko, ilbiisota xiyyeeffannoo ta'an qofa miidhaa/balleessa, dafanii tortoruun gara biyyootti geeddaramu, gatii xiqqaan argamuu fi salphatti argamuu danda’uudha. Kanaafuu, fayyadamni farra ilbiisaa uumamaa kun, waliin ta’uun tarsiimoo to’annoo walitti makamee (integrated management), qonna bunaatti fuulduratti daandii itti fufiinsa qabu uuma. Kunis naannoo eeguu fi fayyaa qonnaan bultoota fi fayyadamtoota bunaa deeggaruu keessatti shoora olaanaa qaba.

110⸱BYaadatamuuf

Farra ilbiisaa uumamaa (baayoo inseektiisaayidii) ilbiisota balaa geessisan irratti qofa osoo hin taane, yoo baay’inaan itti fayyadamame, biqiltuu bunaas miidhuu danda’u. Miidhaan faayitootooksik (summii biqiloota) jedhamu kun guddina hanqisuun, gabaabsuun, qal’achuu, fi halluu gogaa biqiltuu jijjiiruu ni dabalata. Kanaaf, baay’ina hamma qoratamee murtaa’ee fi gorsa ogeessaa qofaan itti fayyadamuun murteessaa dha.

Bu’aa guutuu fi fooyya’aa argamsiisuuf, farra ilbiisaa uumamaa/baaylojikaalawaa tarsiimoo to’annoo ilbiisaa walitti makamee keessatti, karaa mala too’annoo biroo kan akka diina uumamaa (natural enemies) fi maloota aadaa qonnaa waliin fayyadamuun barbaachisaa dha. Kun too’annoo ilbiisotaa isa sirrii fi bu’aa qabeessa ta’e mirkaneessa.

Dabalataan, too’annoon sirnaan akka taasifamu fi murteewwan beekumsa irratti hunda’an akka fudhataman gochuuf, hordoffii fi yeroo yerootti madaalli baay’ina ilbiisotaa lafa qonnaa irratti taasifamu murteessaa dha.

Yeroo fayyadamaa

Cuunfaa hidda jinjibilaa yeroo ilbiisotni balaa geessisan mul’achuu jalqabanitti itti fayyadamuu akka qabnutu gorfama. Erga jalqabamee booda immoo biifaan (spreeyiin) torban lama lamaan, ykn guyyaa 14n, irra deebi’amee raawwatamuu/afuufamuu/biifamuu qaba.

110⸱CHojiirra Oolmaa

Meeshalee

0.2 kiiloo giraama Abaaboo/daraaraa Chrysanthemum burcuqqoo - Hidda jinjibilaa.

Daaktuu/bulleessituu - Baala teefrosiyaa goggogee daakuuf kan tajaajilu. Kun akkaata qabatama naannootti daaktuu xiqqoo kan hamma kg tokkoo daakuu dandeessu fayyadamuun ni danda’ama.

20 l Bishan

Baldoo - Baaldii tokko ykn saafaa/saanii guddaa ta’uu danda’a.

Calaltuu/dhimbiibduu - Kun uffata ykn calaltuu sirrii ta’uu danda’a. innis dhumarratti daakuu baala niimii jiidhee fi bishaan addaan baasuuf tajaajila.

Afuuftuu/biiftaa/sprayer - Abbaa litira 20.

Meeshaa 1

110⸱1Qophii

Jiraachuu fi jiraachuu dhabuu ilbiisota maasii bunaa keessaa baruuf sakkatta’insa godhuun barbaachisaadha. Kunis farra ilbiisaa baaylojikaalawaa/uumama isa kami akka fayyadamnuu fi yeroo kamiin akka itti fayyadamamu murteessuuf gargaara. Kanaaf, maasii bunaa sakatta’uun akkasumas baay’ina mukkeen balaa irraan gahanii galmeessuun ni gorfama.

110⸱2Prosedura

Sanjaa xannachi qorachuu — Ginger dhaabbii danfaa

Daaktuu ykn bulleessituu fayyadamuun jinjibilaa daaki/bulleessi.

Jinjibila bulleessite giraama 200 bishaan litira 20 fayyadamuun baaldii ykn saanii keessatti walitti makii bulbuli.

Sa’aatii 24 akka bishaan keessa tursi.

110⸱3

Calaltuu ykn uffata fayyadamuun wantoota jajjaboo fi dhangala’aa baala teefrosiyaa keessaa addaan baasi. Sirritti cuunfuun hamma danda’ameen dhangala’a baala keessa jiru baasi.

Dhangala’aan/cuunfaan argame kun hidda jinjibilaa irraa kan ba’e yoo ta’u, baay’ina hamma barbaachisuun kan qophaa’ee fi itti fayyadamuuf qophii/ready kan ta’eedha.

110⸱4Akkaataa itti fayyadamaa

Qajeelfama/tartiiba ittiin qophaayu armaan olii sirrtitti hordofnaan; cuunfaa/extract hidda jinjibilaa qabiyyee sirrii akka farra ilbiisa baaylojikaalawaatti (baayoo insektiisaayidii) fayyadamuu dandeettuu argatta.

Baay'ooloojiin faayidaarra oolchuuf meeshaalee ittisaa guutuu uffachuun fufiinsa raabsuu — Baayooloojiin albuudota fayyaa eeguuf uffata eegumsaa guutuu uffachuun dhangalaasuu

Bifa ittisa biyyoolessaa guutuu uffachuun fufiinsa raabsuu

ERGAA BARBAACHISAA: yeroo afuuftu/biiftu/spraying akka qorichi farra ilbisa baaylojikaalawaa kun qaama keetiin wal hin tuqne uffata ittistu kan akka (giloovii, goggles, fi boottii) fayyadami.

Akkuma mallattoon dhukkubaa mul’ateen, afuuftuu/biiftuu abbaa litra 20 keessatti qoricha farra ilbiisaa baaylojikaalawaa hidda jinjibilaa irraa qphaaye qixa sirrii fi walfakkaataa ta’een biqiltuu bunaa fi lafa bunni miidhame irra jiru sanatti afuufi/biifi.

Garaagarummaa turtii guyyoota 14 ykn torban lama lamaan, hamma ilbiisni buna miitu argamuu itti fufee jiruutti irra deebi’uun afuufuun/biifuun ni barbaachisa. Adeemsa keessatti, bal’inni lafa afuufamuu gara iddoo mallattoon dhukkubaa ykn ilbiisaan mul’atutti dhiphisuun/hir’isuun ni danda’ama.

Yaadadhu

Qoricha kana yoo baay’inaan ykn hamma gorfamuu olfayyadamte, muka ykn biqiltuu buna miidhuu danda’a. Kanaaf, hanga qorannoon mirkanaa’een qofa ittiin fayyadamuun murteessaa dha.

Gorsa

Qorichi kun ho’a cimaa fi ifa aduu cimaa (UV) jala yeroo ta’e akka dandeettii isa hin hir’isneef, sa’aatii guyyaa yeroo ho’aa hin taane gara ganama ykn galgala keessa afuufuun/biifuun ni gorfama.

Qabeenya

Farra ilbiisaa baaylojikaalawaa (baayoo inseektiisaayidii) qophaaye bakka ifti aduun hin qaqqabnee fi bakka qabbanayaa ta’e kaayaa.
Humni ykn dandeettiin isaa akka hin hir’anneef, meeshaa cufamaa ta’e keessatti saamsaa olkaaya.

110⸱DDinagdee bu’aa

Baasii/gatii farra qoricha (peestiisaayidiif) bahu ni hir’isa

Qorichi kun fayyadama qoricha keemikaalawaa hir’isuudhaan, baasii galtee qorichaaf bahu hir’isa.

Baasii/gatii haaromsaaf bahu ni hir’isa

Meeshaan kun jireenya muka bunaatiif dheerina umrii fi dandeettii salphatti qabachuu ni dabala. Kanaaf, yeroo baay’ee akka irra deddeebinee hin dhaabnee fi, baasiin oomisha yeroo dheeraa keessatti bahu hir’suuf gargaara.

Callaa bunaa ni dabala

Fayyadamni meeshaa kanaa callaa buna dabaluun galii dabalataa fida.

Mancaatii calla bunaa ni hir’isa

Meeshaan kun miidhaa midhaan buna irra gahuu fi hanqina qulqullinaa ittisuun, mancaatii/kasaaraa irraa ni eega.

110⸱EFaayidaalee Magariisa

Hanga qoricha (peestiisaayidii) barbaachisuu ni xiqqeessaa

Meeshaan kun fayyadama qoricha keemikaalawaa ni hir’isa. Kun ammoo faalama bishaanii ni xiqqeessa, qilleensa naannoo faalama irraa ni eega, fayyummaa biyyee ni fooyyessa, akkasumas qabeenya uumamaa ni kunuunsa/eega.

Fayyummaa biyyee fooyyessu

Meeshaan kun fayyummaa fi qabiyyee biyyoo (maayikiroobs, rammoo qumbursaa/earthworm kkf) ni foyyeessa. Kun ammoo nyaata/albuudota biqiltuu keessatti shoora guddaa qaba, akkasumas qilleensa naannoo qulqqulluu ta’e ijaaruuf ni gargaara.

110⸱FDabalataan dubbisuu

Liinkii

CABI BioProtection Portal: Faayidaa fi itti fayyadama tola ooltummaa fi tola qorichoota akkamitti fayyadamuu