#114Qorichaa muka biqiltuu keessatti geeddaruu (giraafitii)
114⸱AYaada
- Dandeettii biqiltuu bunaa balaa ilbiisotaa fi dhukkuboota ittisuuf qabdu ni cimsaa
- Dandeettii biqiltuu bunaa ho’a olka’aa fi hongee dandamachuu ishee fooyyessa
- Oomisha bunaa dabala
- Fooyya'iinsa qulqullina bunaa fidu
Giraafitiin mala bifa sanyii hin taaneen facaafamuu kan qixxee dha, kanis bakkaawwan biqiltuu biqiltoota adda addaa irraa fudhataman akkasitti walitti hidhuu fi walitti fufee akka biqiltuu tokkotti waliin guddatan taasisa. Kaayyoon isaa ammoo amala gaarii biqiltoota lamaanii biqiltuu haaraa uumamte keessatti walitti makuu dha.
Mata dureehidda jalaa bu’uura biqiltuu geengoo ta’e dha. Innis bifa waliigalaa jabina isaa, haala naannoo gara garaatti salphaatti of qopheessuu danda’u, akkasumas rakkolee lubbuu qabanii fi kan lubbuu hin qabne gara garaa—akka haala lafa hamaa, beela qilleensaa, beela bishaanii, balaa bineensotaa fi dhukkuboota, yookaan jijjiirama qilleensaa—dhuunfachuu danda’uuf filatama.
Inni mudaa jechuun lafa jala jiru irratti kan geeddarame baala yookaan marga haaraa dha. Inni biqiltuu fayyaa qabu irraa kan madde yoo ta’u, kunis oomisha guddaa yookaan qulqullina ol’aanaa qabaachuu isaaf filatama.
Amalli kun qotee bultoota biqiltuu qulqullina gadi aanaa qabdu fooyyessuu fi sanyii yookaan akaakuu filatamaa ykn caalaa gaarii ta’e horsiisuuf gargaara; fakkeenyaaf, Arabica irratti Robusta yookaan Arabica irratti Liberica geeddaruu ykn akaakuu Arabica garaagaraa walitti makuu dha.
Giraafitiin jalqabaan bifa to’annoo neemaatoodee, bineensa madda bunaa, itti fayyadamee ture. Roobustaan sanyii bunaa neemaatoodeef jajjabduu yookaan obsituu taateedha. Kanaaf, yoo neemaatoodeen dirree bunaa irratti baay’ate, akka madda jirmaa (rootstock) tajaajiluuf ni danda’a.
Haa taʼu malee, yoo dhukkuba nematoodii hin qabneyyuu, Roobustaan akka madda jallisii gaarii tajaajila, sababni isaas biqiltuun isaa kan sanyii bunaa biroo caalaa balʼaa fi jabaataa dha. Kunis, jijjiirama qilleensaa irraa kan kaʼan, akka rooba xiqqaa, dheeraa dheeraaf bona turuu, hoʼa ol’aanaa fi lafa hamaa yookaan cufaa taʼe irratti ofirraa ittisuuf dandeettii isaa ni cimsaa; akkasumas lafa hamaa yookaan cufaa irrattiis ni mijeeessa.
114⸱BYaadatamuuf
Qorichuun nama qorichuu irratti muuxannoo fi dandeettii qabuun raawwatamuu qaba. Nama muuxannoo fi beekumsi isaa guddaa ta’e harka keessa galchuun, bu’aanis kan caalu ta’a.
Hortee fi qabbana qulqullina olaanaa qaban fayyadamuun carraa walqabsiisa milkaa’aa taasisuuf ni gorfama.
Qorannoon akka agarsiisutti, geengoon kan hidda Robusta qabu naannolee qabbanaa’aa fi altitudii ol’aanaa, meetira 1,200 ol ka’umsa galaanaa irraa jiru keessatti guddina daangeffame qabaachuu danda’a. Kunis sababni isaa, bunaan Robusta naannoo Afrikaa ho’aa fi qilleensa qabbanaawaa qabu, kan lafa gadi aanaa irra jiru irraa maddu waan ta’eef, biqiltuun geengoo Robusta irraatti garagaltee naannolee altitudii ol’aanaa jiran keessatti guddina fi oomisha gahaa hin argamsiisu danda’u.
Giraafingi carraa dargaggootaa fi dubartoota hojii kana akka ogummaa taʼee akka fudhatamuufi hirmaannaa isaanii sirna gabaa bunaa keessatti dabaluuf ni kenna.
Yeroo
Qorichaan bakka qusannoo biqilchitootaa keessatti milkaa’uun isaa yeroo baay’ee guyyaa 45–50/ji’a 1–2 booda, yeroo walitti qabni (callus) guutuun uumamu xumuramee akka ta’e ni ilaalama.
Qorannoo geeddaruu (grafting) oomisha mana hidhaa biqiltootaa waliin qindaa’uun isaa barbaachisaa dha, akka biqiltoonni geeddaraman yeroo haaromsaa yookaan yeroo haaraa dhaabni taasifamu qophaa’anii fi qixa ta’anii argaman mirkaneessuuf.
114⸱CHojiirra Oolmaa
Meeshalee
Hojii geengoo kana akka nama muuxannoo geengoo qabuun raawwatamuuf itti yaadamuun baayʼee barbaachisaa dha.
Rootstock kanneen armaan gadii of keessaa qaba:
- Fakkeenyaaf: Robusta, Conilon, Arabica yookaan Liberica, naannoo irratti hundaa’uun
- Waliigaltee isaa fi saayoon waliin qabu. Odeeffannoon kanaa yeroo baay’ee dhaabbilee qorannoo bunaa biyyaalessaa yookaan dhaabbilee mootummaa miti naannoo jiraniirraa argamuu danda’a.
- Hoolota jabaataa.
- Dhibee fi ilbiisotaaf jabaataa dha.
- Simbirroo jabaataa.
- Diyaameetirri isaa kan qaama geeddaramaa (scion) caalu yookaan isa caalaa xiqqaa hin taane, hanga xabboo sirnaawaa tokkoo yoo taʼe gaʼa.
Scion kan armaan gadii faayidaa qaba:
- Fakkeenyaaf: Arabica yookaan Robusta
- Waliigaltee isaa fi lafa mukeen bu’uuraa itti dhaabaman waliin qabaachuu isaa. Odeeffannoon kanaa yeroo baay’ee dhaabbilee qorannoo bunaa biyyaalessaa yookaan dhaabbilee mootummaa miti kan naannoo jiran irraa argamuu danda’a.
- Amaloota jaallatamoo kanneen akka oomisha guddaa yookaan qulqullina olaanaa.
- Fayyaa qabaachuu fi balaa bineensotaa irraa bilisa ta’uu.
- Oortootiroopikii, gara ol ka’uun guddata.
- Ulaaga sirrii ta’e.
- Diyaameetirri isaa kan qumaayyoo caalaa hin caalle yookaan isa qumaayyoo waliin walfakkaatu, hanga guddaan isaa 1 cm taʼee.
114⸱1Qophii
Uumama lafa buqqee fi lafa qubsaa akka biqiltuu xixiqqootatti:
114⸱2Prosedura
Guyyaa hojii geeddaruu (graft) raawwatamu:
Qorannoo walitti hidhuu (grafting) sa’aatii ganamaa, haalli qilleensaa yeroo sanaa dukkanaa fi qabbanaa’aa ta’ee, qilleensi dhiphuu fi qabbanaa’aan jiru keessatti raawwachuun wayya.
114⸱3
114⸱4
Qaraxa jalaa qopheessi:
114⸱5
Qarree qopheessi:
114⸱6
Ilma fi madda walitti qabi:
Teepii Parafilm jedhamu hidhaa cimaa ni kenna; bishaan seenuu kan misooma funyaan (fungi) kakaasu dhoorkaa, akkasumas yoo namoonni heddu graftee hojjetan lakkoofsa graftee nama tokkoon raawwatamu dabala.
114⸱7
Piroopigeetarri haala mijataa mukeen haaraa geengoo ta’an duraan dursee akka guddatan fi akka dagaagan, gara muka qonnaa yookaan lafa qonnaatti jijjiiramanitti duratti, ni uumu. Isaanis naannolee yeroo geengoon raawwatamu ji’a qilleensa baay’ee qorra yookaan baay’ee ho’aa fi qorraan gogaa ta’an waliin walitti dhufanitti fayyadamuu akka qaban ni gorfamu.
114⸱8
114⸱9
114⸱10
Yoo saayooniin du’ee guddina yookaan baala haaraa hin agarsiisin, waldabarsuun sun hin milkoofne jechuudha; kanaafis irra deebi’amee hojjetamuu qaba.
114⸱DDinagdee bu’aa
Callaa bunaa ni dabala
Fayyadamni meeshaa kanaa callaa buna dabaluun galii dabalataa fida.
Baasii/gatii farra qoricha (peestiisaayidiif) bahu ni hir’isa
Qorichi kun fayyadama qoricha keemikaalawaa hir’isuudhaan, baasii galtee qorichaaf bahu hir’isa.
Baasii/gatii haaromsaaf bahu ni hir’isa
Meeshaan kun jireenya muka bunaatiif dheerina umrii fi dandeettii salphatti qabachuu ni dabala. Kanaaf, yeroo baay’ee akka irra deddeebinee hin dhaabnee fi, baasiin oomisha yeroo dheeraa keessatti bahu hir’suuf gargaara.
114⸱EFaayidaalee Magariisa
Hanga qoricha (peestiisaayidii) barbaachisuu ni xiqqeessaa
Meeshaan kun fayyadama qoricha keemikaalawaa ni hir’isa. Kun ammoo faalama bishaanii ni xiqqeessa, qilleensa naannoo faalama irraa ni eega, fayyummaa biyyee ni fooyyessa, akkasumas qabeenya uumamaa ni kunuunsa/eega.