#702Vemikomposti ey'ennimiro z'enva endiirwa
702⸱AEndowooza y’ekiwandiiko
- Kirongoosa ensengeka y’ettaka n’ebiramu ebivunda ebirimu
- Kirongoosa obulamu bw'omu ttaka
- Kirongoosa endiisa y’ebimera
- Kyongera ku makungula
- Endya ennungi eri abalimi n'ab'omu maka gaabwe
Vermicompost ye nnakavundira ey’omutindo ogwa waggulu ekolebwa emisinde. Ye kirungo ky’obutonde ekigimusa ettaka era ekijjudde ebiriisa, nga kikozesebwa wamu n’ebigimusa eby’obuggagga bw’omu ttaka oba mu kifo kyabyo. Enkizo zaakyo ez’obutonde n’ez’ebiriisa zinyweza obulamu bw’ettaka n’ebimera, zanguya okukula kwabyo, era zongera ku makungula.
Vermicompost ekolebwa mu bibbo, mu binnya, oba ku bitanda ebikoleddwa mu ngeri ey’enjawulo. Ekintu eky’obutonde ekikozesebwa ng’emmere y’ensiringanyi ezikola kompositi kibaamu kasasiro ow’obutonde, gamba ng’ebimera ebibisi, obusa, ebikuta n’ebisusunku bya kaawa, ne katoni oba essubi ekkalu. Ebintu bino bisooka okukolebwamu kompositi okumala akaseera, ne bisalibwasalibwa oba ne biserebwa, ne bitabulwa, ne bifukibwako amazzi, era ne biteekebwa mu mitendera. Oluvannyuma, ensiringanyi ezikola kompositi zongerwamu. Ensiringanyi zino zigaaya, zirya, zitabula, era ziyingiza empewo mu kasasiro. Omutabulwa gukuumibwa nga mubisi, nga guli mu kisiikirize, era ku bbugumu erya bulijjo. Emmere bw’eggwaawo, ensiringanyi z’ettaka ziva mu kompositi ekuzze ne zigenda eri emmere empya.
Obusa bw’ensiriisa (vermicompost) n’obusiru obukuuma olususu lwazo birimu nayitrojeni (N) mungi mu ngeri ya puloteyini, amoniyamu esobola okukozesebwa ebimera, ne yuriya; era birimu fosiforasi (P), potasiyamu (K), kalisiyamu (Ca) ne maginiziyamu (Mg). Era birimu enzayimu, obusimu obukubiriza okukula, n’obuwuka obulungi. Ebintu bino biriisa era ne bikuuma ebimera n’obulamu obuli mu ttaka, ne bitondawo embeera ennungi ey’okukuliramu. Vermicompost kigimusa ekinywevu era, obutafaananako bigimusa bya kemiko, tekinaazibwa mangu kuva mu ttaka ne kigenda mu mazzi agali wansi mu ttaka.
Oluvannyuma lw’okugiteekateeka n’okuyiga engeri y’okugiddukanyaamu, enkola eno nnyangu, ekola bulungi era tesaasaanya ssente nnyingi. Ng’oggyeeko okufuna nnakavundira, envunyu ezisukkiridde zisobola okukozesebwa ng’emmere y’ebisolo (ebyennyanja, enkoko, embizzi).
Vermiwash, amazzi agava mu nnakavundira w’ensiri, galina emigaso egyefaananyiriza era gasobola okukozesebwa ng’ekigimusa eky’amazzi ekiteekebwa mu ttaka oba ekifuuyirwa ku makoola, okutangira endwadde n’okutumbula okukula obulungi.
Okukola nnakavundira nga tukozesa emisinde kuyinza okukolebwa ku bipimo eby’enjawulo, okusinziira ku kigendererwa. Ekitabo kino kinnyonnyola engeri y’okumukolamu mu bintu ebitono, gamba ng’ebibbo by’omu ffumbiro, obupipa, oba ebintu ebikozesebwa awaka okukoleramu nnakavundira. Wano, nnakavundira ono akolebwa mu kasasiro w’awaka, gamba ng’ebikuta by’ebibala n’enva endiirwa, era n’akozesebwa mu nnimiro z’awaka.
Yuniti ez’obunene obwa wakati oba ez’omutendera gw’ennimiro, gamba ng’ebifo ebirundirwamu emisiri nga biriko akasolya ak’ekisiikirize, zigendereddwamu okulongoosa ebintu ebingi ebiva mu biramu. Okumanya ebisingawo, laba Vermicompost.
702⸱BOby’okufumintiriza
Okukola nnakavundira nga okozesa emisiri kuyinza okuba eky’okuddira mu kifo ky’okukola nnakavundira ow’ebbugumu oba okwongerwako ku nkola eyo (laba Nnakavundira). Tekyetaagisa kugikyusakyusa, kubanga emisiri bwe gitambula mu bintu ebyo giyingizaamu empewo. Nnakavundira akolebwa emisiri atera okubaamu ebiriisa ebingi okutwalira awamu n’ebiriisa ebisobola okukozesebwa amangu ebimera, bw’ogeraageranya ne nnakavundira ow’ebbugumu; era abaamu obuwuka obw’enjawulo bungi kubanga ebintu ebyo tebibuguma. Ate era abaamu enzayimu ne hoomooni ebiyamba ebimera okukula, ebitali mu nnakavundira ow’ebbugumu.
Ku ludda olubi, ebbugumu ery’omu mbeera eya bulijjo litegeeza nti ensigo z’omuddo tezirizibwa misinde. N’olwekyo, kikulu nnyo okukakasa nti ebintu ebiteekebwamu tebibaamu nsigo, oba okukozesa enkola ezigatta okukola kompositi ey’ebbugumu n’okukola kompositi nga bakozesa emisinde.
Si buli kika kya musiriikiriro nti kisobola okukozesebwa okukola kompositi. Enjoka ez’enjawulo ezikola kompositi zirina okugulibwa oba okunoonyezebwa mu butonde ne zizaazibwa.
Enjoka z’ettaka tezaagala kitangaala, bbugumu, wadde ekyeya. Kikulu okuzikuuma mu kizikiza era mu mbeera ennyogovu (naye nga si ntobvu nnyo!) ne mu bbugumu erya wakati oba eritonotono ebbanga lyonna. Ate era, zikwatibwako nnyo enkyukakyuka mu mpewo eziyingira n’ezifuluma ne mu bika by’ebintu ebiziribwa.
Enkola eno bw’eddukanyizibwa obulungi, okukola kompositi nga tukozesa envunyu y’ettaka nkola nnungi ey’okuddamu okukozesa kasasiro ow’obutonde eyandibadde aleeta obuzibu singa ateekebwa mu ttaka nga tannalongosebwa (okugeza, obusa bw’ebisolo, ebisigalira oba ebikuta bya kaawa, kasasiro w’omu ffumbiro, oba n’obucaafu bw’abantu).
Obudde
Tandika enkola ng’ebbugumu teringi nnyo era nga waliwo amazzi n’ebintu ebibisi ebimala, okugeza oluvannyuma lw’enkuba okutandika.
Bw’oba oyongeramu obusa oba kasasiro w’ebiramu omubisi, biteekwa okusooka okukolebwamu kompositi okumala wiiki bbiri nga tebinnateekebwa mu kibbo, mu kinnya oba mu kibya.
Enjoka ezikola kompositi zisobola okukyusa kasasiro ow’obutonde n’afuuka humasi mu myezi 1.5 okutuuka ku 6, okusinziira ku bintu eby’enjawulo, gamba ng’ekika ky’enjoka n’obungi bwazo, ebbugumu, obungi bw’obunnyogovu, obungi bwa kasasiro ow’obutonde n’engeri gy’ategekebwamu, awamu n’engeri omulimu gwonna gye guddukanyizibwamu n’obwegendereza obuguteekebwako.
702⸱CEkutekesa mu nkola
Mu nkola y’okukola kompositi, obungi bw’ebintu ebitegekebwa bukendeera ebitundu 50–60 ku buli kikumi mu bunene. Eno y’ensonga lwaki ebintu ebiyingizibwa awamu biba n’obunene obusinga obwa verimikompositi esembayo. Kino kirina okulowoozebwako nga babala obungi bw’ebintu ebiyingizibwa okusobola okufuna obungi bwa verimikompositi obwetaagisa.
Okuteeka mu nkola
- Ebibya oba bbini bibiri ebya pulasitiika ebirina ekibikka. Biteekwa okusobola okuterekebwa nga ekimu kiri ku kirala, oba kozesa ekibya kimu nga wansi wakyo waliwo ttereyi. Bibeere bya langi enzirugavu. Obunene obutakka wansi wa liita 25, n’obuwanvu bwa sentimita 50–75. Mu kifo kyabyo, osobola okukozesa ekibya kyonna eky’okuterekamu ekikoleddwa mu mbaawo, ebbumba oba ekintu ekirala eky’okuzimba ekisangibwa mu kitundu.
- Ekyuma ekifumita. Ekikozesebwa n'omukono oba eky'amasannyalaze. Okufumita ebituli ebisukka sentimita 0.7.
- Akatimba akalungi akaziyiza ebiwuka. Tekalimu ddagala lya biwuka!
- Gluu. Okuddaabiriza akatimba akatangira ebiwuka.
- Olugoye lw'okubikka kompositi. Si lwa buwaze.
- Enjoka ezikola kompositi. Zigulibwa oba ne zikuŋŋaanyizibwa singa tewabaawo wazitundirwa. Eisenia foetida (Red wiggler) ne Lumbricus rubellus (Red worm), awamu ne Dendrobaena veneta ze kika ky’enjoka ezisinga okukozesebwa mu kukola kompositi.
Ebyokulabirako by’ebintu ebisobola okukozesebwa ng’ebisookerwako:
Ekintu ekirimu kaboni omungi (ekirina ensengeka): nga 70–80%
- Ebikuta bya kaawa
- Ebikuta by’omuceere/ebisusunku by’empeke
- Empapula oba kadiboodi ebisaliddwa obutundutundu. Weewale empapula eziriko ebiwandiiko ebikubiddwa oba ezisiigiddwa ekintu!
- Obukuta bw'embaawo
- Amakoola amakalu
- Omuddo omukalu
- Obuwuzi bw'ekikuta ky'enazi
- Obutiti
Ekintu ekirimu nayitrojeni omungi: nga 20–30%
- Kasasiro wa bimera, okugeza omuddo, omuddo omubi oba emiwemba
- Kasasiro w’omu ffumbiro, nga mw’otwalidde n’ebisusunku by’amagi
- Ebikuta bya kaawa. Bikaliddwaako oba bikomposiddwa okumala wiiki bbiri.
- Obusa bw'ebisolo. Buba bukaliddwa oba bukolwamu kompositi okumala wiiki bbiri.
- Ebikuta bya caayi
- Ebisusunku by'ebirime eby'empeke oba ebijanjaalo
- Ebikuta bya kaawa
Enkyukakyuka mu mutabula
- Ettaka ly'omu kibira (5–10 %)
- Evvu ly’enku (obungi obusinga obukkirizibwa 10 %)
- Biochar (etuuka ku 8%, esekuddwa bulungi)
702⸱1Okwetekateka
Enjoka z'ettaka z'osanga mu ttaka erya bulijjo ziyinza obutaba za kika ky'ojetaaga.
Sikirini terina kwonoonebwa ddagala lya biwuka oba ery’ebiwuka ebyonoona ebirime.
Okuteeka entuumu oba ekibbo ekirimu ensiringanyi mu kitangaala kiyinza okuziyiza okutoloka oluvannyuma lw’okuzikuŋŋaanya. Naye bulijjo zeetaaga ettaka erimala n’ebintu ebivunda mwe zeekweka.
702⸱2Emitendera
Okujjuzza ekibya
Bw’oba okozesa katoni, gisalemu obutundutundu obwa sentimita 2.5 oba obukoba obufunda.
Eby'okwebaka birina okuba nga bibisi kumpi ng'eky'okunaaza ebintu ekikamuddwamu amazzi.
702⸱3
Bw’oba oteekamu ebisusunku by’amagi, amanda ag’ebiramu n’ebintu ebirala ebikakanyavu ebifaananako bwe bityo, kakasa nti obisekula.
Ziika ebintu ebibisi okwewala ensowera z’ebibala n’akawoowo akabi.
Tobinyiga nnyo ng’obipakira; kozesa ebintu ebinene ebimala, kubanga okubinyiga ennyo kuyinza okukosa okuyingira kw’empewo n’ebbugumu.
Weewale okuwa enjoka emmere esukkiridde. Ebintu ebirimu nayitrojeni omungi birina okuba ebitundu 20 ku buli 100, era tebisaanye kusukka bitundu 30 ku buli 100 eby’omugatte gwonna. Nayitrojeni omungi ennyo mu mutabula ajja kukola obuwuka obuleeta ebbugumu era afuule ebintu eby’obukaawa era ebitaliimu mpewo. Enjoka tezagala bbugumu era zijja kugezaako okutoloka oba zife. Kirungi okutandika n’ebintu ebirimu kaboni omungi, oluvannyuma n’ogenda oyongeramu mpolampola ebintu ebirimu nayitrojeni omungi, ng’otunuulira enneeyisa y’enjoka n’obulamu bwazo.
Tabula ebintu ebirimu kaboni omungi, okugeza ebikoola ebikalu, essubi ekkalu, ne katoni ensalasale (70–80%), n’ebintu ebirimu nayitrojeni, okugeza omuddo n’ebisigalira by’emmere (20–30%).
Obunnyogovu bulina okuba nga 70%. Bw’obukamula ne buvaamu amatondo 2–5, obunnyogovu buba bumala. Bwe buba bukalu nnyo, mansirako amazzi.
702⸱4
702⸱5
Okulondoola n'ebikolwa eby'okutereeza
702⸱6
702⸱7
Okukungula kompositi
Nga waliwo obuwuka bw’ettaka bungi, kasasiro w’omu ffumbiro avunda mu wiiki 4 okutuuka ku 6.
702⸱8
Okuzaala kw'enziku ezikola kompositi
Buli emu ku nsolo zombi ezegatta ekola ekibikka ekifaanana ng’ennimu, nga kiweza obuwanvu bwa mm 3.2. Obuwuka obuto bubiri oba okusingawo buzaalibwa oluvannyuma lwa wiiki nga 3. Obuwuka obuto buba bwa langi enjeru oba nga bulabika munda, era buba n’obuwanvu bwa mm 12 okutuuka ku 25. Bukula ne butuuka ku myaka egy’okuzaala mu nnaku nga 60–90.
Okusinziira ku kika kyazo n’embeera gye zibeera n’engeri gye ziriisibwamu, omuwendo gwazo gusobola okukubisaamu emirundi ebiri oba esatu mu myezi 2–3.
Enjoka ezisukkiridde zisobola okuteekebwa mu nnakavundira empya oba okukozesebwa ng'emmere y'ebisolo.
Enjoka zisobola okulundibwa mu bifo eby'enjawulo ebizalirwamu enjoka. Okutandika n'obungi bw'enjoka obuli wakati wa kkiro 2.5/m² ne kkiro 5/m², awamu n'okuzirondoola obulungi n'okuzirabirira mu mbeera ezisinga obulungi, kikakasa nti zeeyongera okuzaala ku kigero ekisinga obunene.
Entereka
Kompositi y’ensiri erina okuterekebwa mu kifo ekikalu, ekirimu ekisiikirize era ekiyingiza obulungi empewo, ng’ebikkiddwa olugoye oluyisa empewo. Erina okukuumibwa ng’erimu obunnyogovu (naye nga tetobye) okusobola okukuuma obulamu bw’obuwuka obutono. Erina obutanyigirizibwa, empewo esobole okuyingiramu.
Kiteekwa okulekebwa okumala omwezi gumu kisobole okukula obulungi nga tekinnakozesebwa, era kirungi okukikozesa mu bbanga eritasukka myezi ebiri. Bwe kiterekebwa obulungi, kisobola okumala emyezi 6–12 nga tekinnakendeera mutindo gwa buwuka obulungi obukirimu.
702⸱DEmigaso Mubyenfuna
Okukendeeza kusente ezisasanyizibwa kubijimusa
Ekiwandiko kino kiyamba omulimi okukendeza kubwetaavu bw’ebijimusa ebikolerere, ekimuyamba okukekereza sente ezisasanyizibwa mu by’etaago okumala akaseera.
Okuddamu okukozesa ebisigalira
Omuwendo ku bisigalira gweyongera kubanga bye bikozesebwa mu ndagiriro eno ate nga bisangibwa ku faamu oba mu kitundu, ekyokulabirako , obusa obuva mu nte, ebisoolosooli ebiva ku nnimiro. Mu kukozesa ebisigalira bino, kikendeeza ku nsiimbi omulimi z’asaasanya singa aba wa kubitwala awateekebwa ebisasiro eby’olukale.
Kyongerako ensibuko y’ensimbi
Enkola eno erina obusobozi okwongera ku makubo agayingiza sente.
702⸱EEmigaso gy'obutonde
Less synthetic fertilizers needed
This tool reduces the need for synthetic fertilizers. This reduces carbon emissions and water pollution, improves soil life, and saves resources.
Obulamu bw’ettaka obulungi
Ekiwandiiko kino kiyamba mu kuteereza obulamu bw’ettaka(obuwuka obusirikiti, ensiringanyi, n’ebirala). Kino kikola omulimo gw’amanyi nyo mukutereeza endya y’ekirime n’obutonde.
Okuddamu okukozesa ebisigalira
Okuddamu okukozesa ebisigalira by'ebintu mu mwetoloolo gw'enkulaakulana kiyamba okutaasa obutasaasaanya nnyo. Kino kikendeeza ku kwonoona obutonde, okufulumya ery'omukka gwa kaboni, n'okwonoona amazzi.