#205Kompostii
205⸱AYaada
- Lafee fi qabeenya uumamaa fooyyessu
- Lafee jireenyaa fooyyessa
- Bineensota mukaa fooyyessu
- Buna dachaa dabalu
Kompostiin akkaataa yookiin bakka gabaa mineraalii itti fayyadamuun dabalataan yookiin bakka bu'uun itti fayyadamama. Kun quwannaa lafaa, qaama lafaa fi nyaata summaa'aa fooyyessuufi, akkasumas humusii lafa keessaa waggootaaf dabaluun ni gargaara.
Kun kan uumamu yeroo kompostii jedhamuun raawwatamuudha. Kompostiin kan raawwatamu yeroo qabeenyi orgaanikii maaykiroo-orgaanizimootaan diigamuudha. Kun kan ta'u yeroo oksijiiniin jiru (haala aeroobikii keessatti). Bishaanii fi qilleensa mijaawaa qabaachuun, kun qulqullinaan jijjiirama qabeenyaa orgaanikii gara meeshaa tokko ta'eetti kan qindeessu dha, kan lafaaf oomishaalee barbaachisoo ta'anii fi sistama oomishaa keessatti jireenya fiduun faayidaa qabu, sababiin isaas maaykiroo-orgaanizimoota fayyaa qabu of keessaa qaba.
Kompozishiniin isaa akkaataa fi qixa meeshaalee itti fayyadamaniin adda ta'a. Akkaataa salphaatti, kompoostiin hojii irra oolchuuf, tulluuwwanii fi biqiltoota biroo akka kosii, albuuda, fi hafuurrii biqiltoota nyaataa walitti qabuun, fi ji'a muraasaaf eeguun meeshaaleen sun kompoostii ta'uu isaanii eegama. Yeroo bunni oomishamu, meeshaaleen kompoostii hojjachuuf itti fayyadaman bunni fi xaa'oo, filannoon xaa'oo sa'aa ykn dheedhii ta'uun barbaachisaa dha. Meeshaaleen biqiltoota biroo, akka qilleensaa fi qulqullina mana nyaataa, ni fayyadamu. Hojii kompoostingii kun ji'a 3-4 fudhata.
Waktii dheeraaf, kompoostiin tajaajila itti fayyadama farraa qonnaa aadaa fooyyessuufi barbaachisummaa isaanii hir'isuuf eegama. Kunis sababni isaas, kompoostiin yoo sirriitti hojjetame, dhabamsiisa barbaachisoo ta'anii lafa keessatti akka turanii fi bunaaf mijataa ta'anii akka ta'an gargaara. Gaaffii farraa qonnaa aadaa hir'isuun, itti fayyadama kompoostii orgaanikii dinagdee ta'een akka mijatu gochuu fi qulqullinaa fi fayyaa lafaa fooyyessuuf ni gargaara.
Maddi qonnaa akka biqilootni bunaatiin madda isaa keessa salphaatti gadi bu'an ni fooyyessa. Madda qonnaa keessatti yoo albuudni jiru kan qarqaraa ta'e, kompostiin fi humusiin walitti dhufeenya isaanii cimsuun albuuda sana walitti hidhuu danda'a. Kunis bifa bishaan madda keessa turu danda'uun (poorii) xiqqeessa, akkasumas bishaan madda keessa akka dheeraa turu taasisa. Madda qonnaa keessatti yoo albuudni jiru kan qilleensaa ta'e, kompostiin albuuda qilleensaa sana marfamee bifa (poorii) madda keessa uuma, kanaafuu biqilootni bishaanii fi nyaata barbaachisoo isaanii akka argatanii fi qilleensi madda keessa akka darbu gochuun ni danda'ama. Kanaafuu, yoo maddi qonnaa qilleensaa hamaan fudhatama qabaate fudhatama xiqqaa ta'u fi maddi qonnaa qarqaraa hamaan fudhatama guddaa ta'u, maddi qonnaa kompostiin itti dabalamuun hojjechuuf salphaa ta'a, fakkeenyaaf, qotuufi saamsuuf. Yeroo wal fakkaatu, kompostiin madda qonnaa bishaanii fi dhabamsiisaan alattiin akka hin miidhamne ni gargaara. Kunis bishaan madda keessa akka salphaatti seenu danda'uun rooba hamaan akka hin uumamne taasisa. Maddi qonnaa kompostiinii fi humusiin walitti hidhame bishaanii fi dhabamsiisaan alattiin akka hin furguggifamne ni taasisa.
Madda qorichoota biqiltootaa fi biqiltuuwwanii fi siqiiwwan miidhaa qaban kompostii keessatti hir'isuun ni danda'ama. Kunis faayidaa qabuudha kan qabiyyee bunaa suuta suutaan baasuu irra.
205⸱BViidiyoo
205⸱CYaadatamuuf
Akkuma jalqabaatti, qorannoo lafaa hojii eegaluu dura raawwatamuu qaba.
Balfa baalaafi bineensaa kompostii oomishuuf itti fayyadaman wal madaaluun, kan hundaa'e madda nyaataa lafa irraa hundaa'a. Caalatti, akkaataan kuduraa bunaafi fincaan sa'aa walitti makuun 3:1 ta'uu qaba. Yoo fincaan doro itti fayyadamame, kuduraa buna gara fincaan dorootti wal madaaluun 4:1 ta'uu qaba. Wal madaalli kun kaarbonii/nayitiroojinii (C/N) wal madaaluun xumura kompostii irratti hamma 30/1 ta'uu eegsisuuf yaadameera.
Akkaataa ittiin qulqullinaa fi qabeenya nyaataa kompostii dhumaa ol guddisuuf, fi xiinxala lafaa irratti hundaa'uun, dhangala'oo fosfeetii (P) fi potaasiyeemii (K) akkaataa itti dabaluun ni gorfama, fakkeenyaaf, aannan maddii yookiin xuuxoo eggii irraa. Gipsumii qonnaan bulaan (calcium sulfate dihydrate CaSO4·2H2O) ni gorfama kompostii keessatti dhabama N hir'isuuf fi kalshiyeemii (Ca) fi salfaarii (S) kennuuf. Hanga dhangala'oon maddii hundinuu – yoo fayyadamame – parsantaa 20 ol ta'uun ulfaataa miti.
Kompostii akkaataa itti hojjetamu fi qulqullina isaa akka fooyyessuuf, Biochar hanga parsantaa 10n qusannaa keessatti kan itti dabalamu yoo ta'u. Yeroo kompostiin itti hojjetamu hir'ina parsantaa 30n gadi bu'a. Kunis sababa biochar kompostii keessatti qilleensa akka fooyyessuufi.
Madda walitti qabinsa qorichaa fi qulqullinaa itti fufiinsa qabu keessaa tokko Bokashi jedhamuun beekama. Kunis hojii faalamaa yoo ta'u, keemikaala 'miikroo-orgaanizimoota faayida qabu' jedhamanii fi qabiyyee biqiltootaa walitti makuun faalama sana dachaa akka ta'u godha. Ilaalcha Bokashi irraa odeeffannoo dabalataa argachuuf.
Waliin hojjechuun madaala: Qonnaan bultoonni garee keessatti walitti dhufeenyaan hojjetan kompostii gaarii fi hedduu omishuuf carraa guddaa qabu yoo xiqqaate qonnaan bultoonni tokko tokkoon hojjetanii caalaa.
Yeroo: Guddina kompostiin waliigalatti ji'a 3-4 fudhata. Oomishni kompostii yeroo bonaa keessatti taasifamuu qaba, kunis akkuma buna qabiyyeen isaa erga araadaa fi qorichaan booda argamee fi tajaajilaaf oolu qabu. Kunis ji'a afur dura yeroo itti kompostiin qophaa'e lafa itti fayyadamuun danda'amu dha. Kompostiin waggaa waggaan buna qonnaa irratti fayyadamuu ni danda'ama. Yoo xinnoon baay'inaan waggaa keessatti baay'inaan fayyadamu yoo ta'e, tokko kompostiin bakka xinnoo aadaa bu'uuraa ta'uun ni danda'ama.
Yoo kompostiin waggaa waggaan itti kennamaa jiraate, lafa illee waggaa waggaan qoratamuu qaba. Akkasumas, jijjiirama kompaawundii nyaataa hordofuun danda'amaa ta'a fi waggaalee itti aanan keessatti meeshaalee nyaataa barbaachisoo ta'an hir'isuun ni danda'ama.
Kompostii itti fayyadamuuf sabriin barbaachisaadha. Bara jalqabaa keessatti, bu'aa isaa cimaa argisiisuun ni danda'ama. Haa ta'u malee, kompostii yeroo yerootti itti fayyadamuun omisha qonnaa waggoota dheeraaf dabaluuf gargaara.
205⸱DHojiirra Oolmaa
Meeshalee
Karaa kompoostii hojjechuun, ulfaatinni qophaa'inaa sanyii hir'ata. Kanaafuu, walitti makuun gosaalee sanyii ka'umsaa ulfaatina xumuraa barbaadamu caalaa cima. Qophaa'ina kompoostii fayyadamuuf qophaa'e tokko (kintaalli 20) fayyadamuuf:
205⸱1Qophii
205⸱2Oomisha
Materiaalota adda addaa sirnaan dhaabuun akkaataa ittiin walitti qabamanii badaan isaanii sirriitti akka diigaman gochuuf barbaachisaa dha.
Yeroo qabiyyee uumamaa walitti qabuufiitti, P fi K qabeessa dhagaa dhangala'oo xiqqaa, aannan caamaa, bulaan, yookiin kemikaala ittiin biqiltoota diigamuuf (yuriyaa) akka itti fayyadamuun kompostiin nyaata dhangala'oo qabu ta'uuf yookiin akka asidii sirreessuufi uumama diigamtoota guddisuuf ni gorsama.
Qoricha kan caalatti cimaa taasisuuf sagalee ykn garbuu mukaa fayyadamuun ni danda'ama.
205⸱3
Harka keessan keessatti qulqullina qorachuuf: Qorsii xaa'oo tokko fudhatanii harka keessan keessatti cuqqaalaa. Yoo qorsiin sun diigame (caccabe), jiidha sana dabalataan bishaan itti naqaa. Yoo dhangala'oonni muraasni harka keessan jidduu mul'atan, qulqullinni isaa gaariidha. Yoo bishaan harka keessan jidduu dhangala'uu eegale, bishaan baay'ee jira. Haala kanaan yoo ta'e, bishaan naquu dhaabaa fi hanga inni xiqqaatu eeggadhaa.
205⸱4
Qaama xumuraa akkaataa ittiin biqiltuun ittiin hojjetamu ta'uu qaba si'ataa ta'ee osoo rooba irraa eegumsa gaarii taasisuuf, garuu hojii kompostii kana kan hojjetamu yeroo bonaa keessatti ta'uu qaba. Biqiltuun saphaphuu qaama ol keessatti uumamaan hawwata ta'ee fi akkaataa ittiin qaama cufaa fi tiqqaa ta'e fooniin cufamuun caalaa hargansuu gaarii qaba.
205⸱5
205⸱6
Qoricha yommuu jijjiiramu:
Harka keessan keessatti qulqullina qorachuuf: Qottoo kompostii fudhatanii harka keessan keessatti cuqqaalaa. Yoo qottoon sun diigame (caccabe), tullaa sana bishaan dabaluu qabdu. Yoo mukni keessan gidduutti dhangala'oonni muraasni mul'atan, qulqullinni isaa gaariidha. Yoo bishaan mukni keessan gidduutti dhangala'u ta'e, tullaa sana akkaataa itti hawaa qabaachuu qabu jijjiiruun barbaachisaa dha, sababni isaas bishaan hedduu waan jiruuf.
Qaama gubbaa qorachuuf qubbiin birrii saantima 40 keessatti gadi lakkifamee daqiiqaa muraasaaf turuu qaba. Qubbiin birrii harkaan si'aayinaan qabachuun dirqama ta'a, sababiin isaas ni goga. Yoo harkaan qabachuun hin danda'amne, gubbaa sana jijjiiruun qilleensa dabaluun barbaachisaa ta'a. Yoo baay'ee qorraa ta'e (harkaan qabachuun salphaa ta'e), gubbaa sana bishaan dabalataan qooyyabachuun barbaachisaa ta'a.
Yeroo kompostiin itti hojjetamu keessatti ji'a sadii hanga afuriitti yoo roobni yeroo tokko ta'e, yoo kan argamu ta'e, roobni akka nyaatawwan hin dhangalaaneef battaluma sana kompostiin akkaan ittiin uwwifamu qaba.
205⸱7
205⸱8Adeemsa
Akkuma caalatti, qorannoo lafaa godhamu qaba, kunis akkaataa meeshaa barbaachisu lafaaf kennamu murteessuuf, haala nyaata lafaa barbaadu irratti hundaa'uun.
Yeroo buna haaraa qopheessuuf qonnaa qopheessituuf:
- Buna qonna haaraya keessatti, qotinsa fakkii qopheessuuf quintaloota 200/ha (10 t/ha) fayyadamuun ni gorfama, akkasumas dhaabinsa booda lafa irra quintaloota 40/ha (2 t/ha) fayyadamuun ni gorfama. Kunis buna tokko tokkoo irratti kg 1-2 (libra 2 hanga 3) ta'uu qaba.
- Yeroo kompostiin dirree irratti gatamu, saffisaan qottoon ittiin uwwifamu qaba, akkasumas aduu fi batabataan akka hin miidhamneef, nitrogen ammoo akka hin balleessineef. Kanaafuu, yeroo dirree qotan dura ykn yeroo midhaan facaasanitti kompostii dirree irratti gatamuun gaariidha.
- Fuduraalee itti dhaabatanii qotaman keessatti, sanyii waliin dallaa keessatti kaa'amu danda'a. Fuduraalee biroo jijjiiraman keessatti, biqiltuu waliin godaansa keessatti kaa'amu danda'a.
205⸱9
Yoo buna jiru irratti hojiirra oolchuuf:
- Buna dhaabbataa jiru keessatti, qilleensarraa kilogiraama 7 hanga 8 (quintal 140-160) ta'u qabaachuu qaba. Waggoota hedduuf, madaala ittiin barbaadamu gadi buusuun kilogiraama 5 (quintal 100) ta'u ni danda'ama. Buna tokko tokkoon giraama 250 (awnsi 8) ta'u qabaachuu qaba.
- Buna mukkeen gidduutti qilleensa irratti baay'inaan ganama barii yookiin galgala keessa kompostiin baay'isuu danda'ama.
- Dhakaa ittiin jedhan sun akka saffisaan biqiluu qabu, akkasumas akka aduu fi batabinsaan hin miidhamneef, nitrogen ammoo akka gara samii hin baaneef. Itti aansuun, akka qorannoo lafaatti himameetti, oomishni dhangala'oo albuudaa baratamaan itti fufuu ni danda'a.
205⸱10
Mana buna dhaabuu:
- Dhagna garaachaatti fayyadamuun dhiheessa biqiltuu oomishuuf, qottoo biyyee waliin hanga %10-30 qooda fudhachuu ni danda'a.
205⸱11
Bineensota biroo irratti yoo ta'e:
- Dabareen, kompoostiin bunni irraa kan hafe biqiltuuwwan biroo irrattis ni hojjetama.
- Foonii ykn bishingaanii akkaataa safaraan dhaabatanii, fakkeenyaaf burtukaanaa, soorgoo, ykn midhaan nyaataa, kompostiin safara waliin fuula ykn biqiltuu waliin kaa'ama.
Qabeenya
Compostin kunis, barbaachisaa jiruun jechuun qorannoo godhamuu qaba.
Kanaan dura, compostin kunis, adoo hin taane, dabalataa fi roobaa irraa himataa, bakkoota gubbaa ykn qoricha, plastikii tarp ykn bukkee, fiixaan nutiin qoricha irraa dhabuu fi dabalataa irraa himataa dhabuu qaba.
Qoricha kanaan dura, qoricha kunis, dabalataa fi roobaa irraa himataa, torbanoota hedduu qabuun barbaachisaa hin jiru.
205⸱EDinagdee bu’aa
Gatii ittiin bitanii gad buusu
Meeshaan kun ittifayyadama xaa'oo sintetikii gadi aanaa akka ta'uuf kan gargaaru yoo ta'u, kanaafuu baasiiwwan barbaachisoo yeroo dheeraaf hir'isa.
Callaa bunaa ni dabala
Fayyadamni meeshaa kanaa callaa buna dabaluun galii dabalataa fida.
Qulqullina qabeenya faalamaa
Yoo xaa'oonni itti fayyadamni isaanii guddaa ta'e qonnaan bultii ykn naannoo sana keessatti omishaman, fakkeenyaaf, funyaan horii ofii, qamadii ykn mukni qonnaan bultii ofiirraa argaman ta'e, dandeettii dinagdee guddaa qaba. Akkasumas, xaa'oo fayyadamuun, meeshaan kun kaffaltii balfa gatii qubannaa hir'isuu keessatti gargaara.
205⸱FFaayidaalee Magariisa
Xaa'oo sintetikii gadi aanaa barbaachisa
Meeshaan kunis akkaataa ittiin barbaachisummaan feertilayizaroota sintetikii hir'atu ni gargaara. Kunis qilleensa keessatti gadi lakkisuu fi bishaan faaluu hir'isa, jireenya lafaa fooyyessa, akkasumas qabeenya ni qusata.
Qulqullina fayyadamuu
Qabeenya qulqulluu fayyadamuun aadaa dinagdee dawaa'aa keessatti tajaajila. Kunis qabeenya gatii hin qabne gatamuun hambisuun, dhiibbaa naannoo hir'isa, boba'aa kaarbonii fi wasaqaa bishaanii hir'isa.
Fayyummaa biyyee fooyyessu
Meeshaan kun fayyummaa fi qabiyyee biyyoo (maayikiroobs, rammoo qumbursaa/earthworm kkf) ni foyyeessa. Kun ammoo nyaata/albuudota biqiltuu keessatti shoora guddaa qaba, akkasumas qilleensa naannoo qulqqulluu ta’e ijaaruuf ni gargaara.
205⸱GDabalataan dubbisuu
Barreeffamoota