Ni muhimu kuwa wazi juu ya sababu za kufanya shughuli za M&E kwani hii itaathiri jinsi utakavyopanga, nani atahusishwa na ushaidi utakaoamua kukusanya.

Sababu za kufanya M&E:

• Kuonyesha kuwa umetekeleza ulichosema utafanya
• Kufwatilia maendeleo
• Kuwasilisha vitu vinavyoenda vizuri na sababu zake
• Kuboresha mchakato wa kufikia maamuzi
• Kuongoza kazi ya miaka ijayo
• Kuwahamaisisha watu wengine kutenda

Pamoja na kutathmini utenaji wa kiufundi wa hatua za makabiliano (k.m. je, mtambo wa kutenga maji ya mvua unafanya kazi vizuri?)M&E pia inachunguza matokeo ya hatua hizi na jinsi gani yalifanikiwa kwa hali na mazingira mbali mbali.

Kwa mtambo wa kutenga maji ya mvua, hii inaweza kuwa pia kufananisha ufanisi wa mtambo huu na mbinu nyingine zilizopo, kulinganisha gharama na kufaa za mtambo, na kuamua nani atafaidika na mtambo (na nani hatafaidika nao), na kufafanua kama mtambo una atharizi mbaya zozote (K.m. unasababishwa utumizi mkubwa sana wa maji).

Wakati wa kutambua madhumuni, ni muhimu pia kuzingatia wakati utakaopanga kufanya kipengele cha utathmini wa mchakato wa M&E. Kwa mfano, kama utafanya utathmini ifikapo katikati ya ya awamu, madhumuni muhimu yanaweza kuwa ni kuelewa jisi gani sura mbalimbali za mradi zinaweza kuboreshwa au kuongezewa kwa kipindi kifupi.

Hakikisha unajadili na wadau muhimu juu ya madhumuni ya mchakato wako wa M&E. Ukieleza sababu za kufanya utathmini, na ukianza majadiliano juu ya manufaa ya matokeo ya M&E (yakiwemo manufaa kwao), wadau wanaweza kujishirikisha kwa njia nzuri.

Pia ni muhimu kufikiria ni nini haswa unachokichunguza na kuktathmini. Kuna idadi kubwa sana ya mbinu na mbinu za makabiliano kama mwitikio wa mkusanyiko wa athari (joto, mva, magonjwa, ukayi wa upepo, n.k.). Inawezekana kuwa unachunguza na kutathmini mbinu moja to au programu au mradi mzima. Lakini, ukizingatia malego ya c&c, tunaweza kusema kuwa utakuwa unachunguza na kutathmini:

• Jinsi gani mbinu za makabiliano zinawasaidia wakulima wadogo wadogo wa kahawa kujenga ujasili wao shidi ya mabadiliko ya tabia nchi
• Jinsi gani mbinu za makabiliano zinaboresha uwezo wa wakulima wadogo wadogo wa kukabiliana

Hoja hizi mbili za upana zitahitaji kufafanuliwa kwa undani zaidi. Kuweka mipaka iliyo wazi kwa kile utakachokitathmini itakuaidia kuchagua mbinu iliyo bora zaidi. Kwa kufikiria kwa makini nini unachokichunguza na kukitathmini, na kuunganisha hicho na yale malengo yaliyofafanuliwa na jia yako ya mradi utakuwa umejenga msingi imara ambao juu yake utaweza kujenga a) isharia zinazifaa na b) seti imara ya maswali ya tathmini.

Mwongozo wa Maswali ya kufafanua nini unachochunguza na kutathmini

• Ni athari zipi (za moja kwa moja au za mzunguko) za mabadiliko ya tabia nchi nzizo unazoziitikia (k.m. kupunguza madhara ya ukame, mlipuko wa magonjwa, mmomomnyoko wa ardhi, n.k.)?
• Utajengaje ujasiri (k.m. kwa kupitia ubora wa mimea ya kahawa, kwa kuelekeza kipato cha kaya kwingine, kwa kuboresha upatikanaji wa masoko, n.k.)?
• Je,kazi itakazania kwa kikundi kimoja maalum?
• Je, unatarajia kujenga uwezo wa wakulima moja kwa moja, au kwa kuwafundisha maafisa ungani?

Uamuzi juu ya nani ahusishwe kwenye machakato wa M&E na majukumu watayayokuwa nayo, inahitaji uwiano kati ya kuwajumuisha wote walio na ujuzi wenye manufaa na uzoefu, na kusimamia hali halisi kulingana na muda na malishafi zilizopo.

Mwongozo wa maswali kwa upangaji wa wahudhuria wa M&e:

• Nani ana wajubika kwenye kile kitakachochunguzwa na kutathminiwa?
• Nani anatarajiwa kunufaika, au kuathirika (moja kwa moja au kwa mzunguko) kutokana na kile kitakachotathminiwa ?
• Nani anaweza kuathiri kile knachochunguzwa na kutathminiwa?
• Nani anaweza kuathiri kama matokeo ya tathini yatatekelezwa?

Angalau wtu muhimu kama vile wakulima na maafisa ungani wachangie kwa kutoa taarifa na uzoefu wao. Lakini, mbinu shirikishi zaidi za uchunguzi na tathmini zinaweza kuwa zenye manufaa zaidi. Hizi zinahitaji wakulima na wadau kushiriki zaidi kwenye utayarishaji wa mchakato wa M&E. Pia watakuwa na majukumu muhimu ya kujadili jinsi gani kufafanua mafanikio ya makabiliano, ushahidi utakaohitajika na ukusanyaji wa takwimu pamoja na tathmini zake. Hivyo,jukumu la mtu au timu itakayokuwa na wajibu wa kutekeleza mchakato wa M&E unaweza kubadilika kutoka upande wa kuwa na madara kamili juu ya mchakato na kuhamia upade wa kuwa mwezeshaji w wengine.

Sehemu ifwatayo itatoa ushauri wa mazoezi yatakayokusaidia kuandaa na kutekeleza mpango wa uchunguzi na utathmini (M&E), ambaya ilikwisha jadiliwa kwa ufupi hapo awali, kwenye Hatua ya 5. Hautahitaji kutumia kila zoezi kama ilivyoelezwa hapa au kufwata orodha yoyote maalum, bali kuchagua zilie zinazokufaa wewe kwani mazoezi nanaweza kufanya kazi kwa baadhi ya vikundi na siyo kwa vingine.

Lengo

• Kutambua na kukubaliana madhumuni ya mchakat wa M&E
• Kutambua upana wa utekelezaji utakaofanya
• Kutambua nani anatakiwa kuhudhuria kwenye M&E na kwa njia gani

Madhumuni ya ujumla ya mpango wa c&c ni kujenga ujasiri wa sekta ya ndani ya kahawa dhidi ya mabadiliko ya tabia nchi. Lakini, ni muhumu kuweka mpango huu mpana katika hali ya kienyeji na kufikiria vigezo vinavyowakilisha mfumo wa uzalishaji wa kahawa ulio jasiri (angalia tangulizi kwenye Sehemu ya 1). Tumia Jedwali ifwatayo kama mfano w kunukuru matokeo kwa kila hatua. Ukishajaza kila shughuli na kujaza kila sehemu ya Jedwali, utakuwa umekamilisha mpango wa M&E.Matokeo yanayotarajiwa

Matokeo tarajiwa

• Madhumuni wazi na malengo ya mafunzo kwa tathmini ambayo imekubalika na wale wanaotekeleza na/au wanaooathirika na mchakato wa makabiliano
• Muda na malighafi zikiruhusu, mpango wa kina wa wadau unaoeleza nani ashirikishwe na kwa madhumuni yapi.
• Makamilisho ya Sehemu A (I hadi III) ya mpango wa tathmini (madhumuni, upana na nani ahusishwe)

Muda unaohitajika

Itategemea muda utakaohitajika kuelewa madhumuni na pia kutegemea malighafi zitakazokuwepo.