Tumia matokeo na toa mapendekezo kwa mipango ya mbele

Mistari ya spektra (Spectrum lines)

Lengo

• kupata na kugawanya taarifa za msingi kwa kufwata sprektra kutoka upande mmoja hadi mwingine.
• Kupata na kugawanya taarifa za msingi kwa kufwata mwelekeo mmoja tu wa swala, k.m. kiwango, upana au kiasi cha kitu fulani.

Wapi pakutumia mistari ya spektra

Mistari ya spektra ina matumizi tofati.Inaweza kutimika kukusanya taarifa za kimsingikuhusu nani aliyehudhuria kwenye vipindi vya mafunzo au shughuli za c&c na hisia za wahudhuria kuhusu msaada waliopewa. Inatoa maoni juu ya kiwango cha imani ya wakulima kujenga ujasiri. Ukitaka kupata takwimu za ziada kwa swali maalum, k.m. kama kuna tofauti kati ya wanaume na wanawake, unaweza kuwaomba wanaume na wanawake kutumia alama za rangi zinazotofautiana.

Jinsi ya kutumia mistari ya spektra

Kuna aina kuu mbili ya maswali unayoweza kuuliza juu ya mistari ya spektra:

1. Swali kuhusu taarifa za kimsingi iliyo na viwango vya malengo vinavyoonekana kwenye spektra, k.m. “Shamba lako la kahawa
2. Swali linaloulizia maoni au msimamo, k.m. “Kuna uwezo gani kuwa utawashauri wakulima wengine wapate mafunzo uliyopata wewe?” au “Msaada wa kuzalisha mpango wa makabiliano”

Mistari hii ya spektra inakuruhusu kuchunguza zaidi sababu za mhudhuria kuwema alama yake kwenye sehemu maalum ya mstari, ama kwa kumwuliza moja kwa moja au kwa kuwaomba wahudhuria kuweka alama kwenye mstari, kama ilivyo kwenye Umbo la 51 Unaweza kuanza kufikiria mabadiliko yatakayohitajika ili wasogeze alama zao kulia au kushoto. Pia angalia mwenendo kulingana na muda, pamoja na tumaini na mlengo/tamaa kwa kuwaomba wahudhuria kuweka alama zao pale palipo na uhusiano kati ya swali hili kwa kipindi cha mwa mmoja uliopita na wapi wangependa kuwepo mwaka mmoja (au muda wowote ule mwingine) ujao.

Michoro ya H

Lengo

• Kupata picha ya misaada na vikwazo vya shughuli maalum
• Kutathmini maendelea kwa kuchora michoro ya H kwa vipindi tofauti
• Kuwasilisha upana wa maoni juu ya maendeleo, na misaada na vikwazo vyake
• Kutambua hatua za mbele zitakazokuwa fanisi zaidi kwa kufikia malengo yanayopendwa.

Wakati pa kutumia mchoro wa H

Mchoro wa H unaweza kurekebishwa kwa matumizi ya aina mbali mbali, k.m. kama zana ya kuwasaidia wenyeji kutathmini utendaji wa ushirikiano, programu, wakala na mipango; kama zana ya kutambua ishara za ienyeji kwa M&E, kama njia ya kutambua hatua zifwatazo na kipaumbele za kuchukulia hatua na kwenye kutathmini semina na mafunzo.

Jinsi ya kutumia mchoro wa H

Mchoro wa H una umbo la H pana ambayo inaweza kutumika kwa mazingira tofauti kupima kitu fulani kwenye kipimo kilicho kati ya sifuri na kumi (k.m. uaminifu wa kuitikia mabadiliko ya tabia nchi na tathmini ya kiwango cha mahudhurio ya mkulima kwenye mchakato wa kufanya maamuzi). Inatoa njia ya kuwakilisha kwa vielelezo iliyo rahisi kueleweka majibu ya wahudhuria yanayotathminiwa ili kuona kipi kinaenda sawa, nini inazuia maendeleo na vipi kuboresha hali hiyo.

Kikosi kazi (Force fields)

Lengo

Kuelewa sababu zinazotaathiri hali fulani, ama kwa kuendesha muunganiko kuelekea lengo maalum (kikosi cha kutia moyo) au kuzuia muunganiko huu (kikosi cha kubana au vizuizi). Kikosi hiki kinaweza kuwa tofauti sana, zikibadilika kwa muda na kulingana na mazoea na ujuzi wa wale waliopewa kazi ya kuzitambua. Zinaweza kuunganisha pande kama vile kutia moyo, maadili, tabia za watu, malengo, hofu na dhana, pamoja na pande zakimaumbile zaidi kama vile maamuzi ya kishirika.

Wapi pa kutumia kikosi kazi (kk)

Kikosi kazi kinaweza kutumika kwenye hatua zote za upangaji wa mradi. Inaweza pia kutumika kutathmini sababu ya mchakato wa makabiliano kuendelea kama ilivyo na kupanga jinsi gani mradi unaeza kubadilika mbele. Kikosi kazi kinnasaidia kuelewa sababu nzuri zilizochangia maendeleo na pia vikwazo vilivyotatuliwa.

Jinsi ya kutumia kk

• Kwanza, amua ni swala gani ungependa kuchunguza kwa kutumia kk. Kwa mfano, “kutathmini nini imesaidia na nini imekwaza utekelezaji wa shughuli fuani ya makabiliano”.
• Kisha, watie moyo wahudhuria kuorodhesha vikosi vyote zilizosaidia utekelezaji wa shughuli za makabiliano, na kuziandika kwenye vipande vya karatasi iliyo na mishale upande mmoja wa karatasi.
• Orodhesha nguvu zote zilizozuia utekelezaji wa mpango wa shughuli na iweke upande wa pili wa karatasi hizo. Kila nguvu ya kuendesha au kukwamisha inaweza kuwekewa orodha ya ushindi kwa kuwekwa karibu au mbali na kitovu cha karatasi, ili kuwakilisha kiwango cha nguvu hiyo.
• Watie moyo wahudhuria kuchunguza jinsi gani ugeweza kuziongeza nguvu za kuendesha na kupunguza nguvu za vikwazo. Unaweza kutambua hatua zinazofwata za kutekeleza hayo. Kwa mfano, kwenye mchoro hapo chini,mojawapo ya vitu vinavyokwaza maendeleo imeorodheshwa kama “ taarifa juu ya mabadiliko ya tabia nchi inaelekea ktokuwa na uhakika”. Kwa sababu haitawezekana kuongeza uhakika wa taarifa hiyo, pengine unaweza kujadili jinsi gani maamuzi yafanyike ingawa hakuna uhakika, k.m. kwa kuchunguza maamuzi ya “kutojuta”, ambayo ina manufaa hata pale pasipokuwa na uhakika wa mabadiliko ya mbele ya tabia nchi.

Mito ya maisha

Lengo

• Zoezi la Mto wa maisha linaweza kutumika kwa kufikiria juu ya maendeleo ya mchakato wa makabiliano hadi leo, kutambua nini kilichoenda vizuri na changamoto zilizojitokea.
• Kubadilishana mitazamio tofauti juu ya mradi huo huo na kutambua wapi panafanana.

Wapi pa kutumia mito ya maisha

Zana hii inaweza kutumika kuwasaidia watu kupata kufahamiana, kuzingatia uhusiano kati yao, kuchunguza matumaini na hofu juu ya ushirikiano wao, kufikiria viti vinavyoshangaza au vilivyo vigumu kwenye mradi ambao sasa umefikia mwisho wake.

Jinsi ya kutumia mito ya maisha

• kwa kutumia picha ya mto, waombe wahudhuria kuchora picha inayowakilisha mazoea yao ya kushirikia mchakato wa makabiliano. Wanaweza kuchora picha ya mtu mmoja mmoja au picha kwa kikundi kizima. Waombe wafikirie mazoea yao na kutambua pande nzuri zilizotekelezwa, mbinu muhimu (ikiwakilishwa na mito midogo) na changamoto au vikwazo walivyokumbana navyo (maji iliyovurugika, miamba, mamba). Picha nyingine (mitumbwi, samaki, madaraja, miamba, maeneo enye matope, maji mafupi n.k.) zinaweza kuwakilisha pande mbali mbali za safari.

Picha zilizoku

Lengo

• Kuwakilisha maoni ya washiriki juu ya pande tofauti za hali, ikiwemo pia maswala,watu,matatizo, michakato, uhusiano, migogoro na uendeshaji.
• Kuwakilisha vitu vinavyoonekana kuwa muhimu kwa wahudhuria, sababu zao za kujiskia wamekwama nawapi wangeanza kutafuta mbinu za kuboresha hali.

Jinsi ya kutumia Picha zilizokuzwa

• Picha zilizostawi zinaweza kutumika kwenye hatua ya tathmini ili kuwakilisha maoni juu ya madhumuni ya kutathmini mchakato wa makabiliano
• Kulingana na maswali yanayoulizwa, picha zilizostawi zinaweza pia kutumika kulinganisha mazoea tofauti ya mchakato ule ule na sababu za kuwa na mazoea haya yanayotofautiana, au jinsi wahudhuria tofauti wanavyothamini pande tofauti.

Mara nyingi wahudhuria wanakuwa na mashaka juu ya ubora wa michoro yao, lakini wanazalisha picha zinazowakilisha mawazo yao na hofu zao vizuri sana, hata kushinda majibu ya moja kwa moja kwenye mahojiano. Hapo chini kuna mifano michache y á michoro ya picha zilizostawi inayowakilisha jinsi gani kikundi cha wahudhuria kilivyohisi mchakato wa makabiliano walioshirikia.

Wapi pa kutumia picha zilizokuzwa

• Anza na karatasi kubwa na peni nyingi za rangi tofauti na waombe washiriki kuchora kile wanachokiona kinatokea kwenye hali fulani, au kutokana na maombi fulani. Wanatakiwa watumie picha kuwakilisha hali yao kwa njia inayoweza kuwasilishwa kwa watu wengine. Kazi hii ichukue muda wa dakika 10 hadi 15.
• Wape maelekezo kama ifwatavyo:
  • “Chora picha inayoeleza mazoea yako ya kushiriki kwenye mchakato huu”
  • ”Chora picha inayoeleza hisia zako za sasa juu ya mwitoko shidi ya mabadiliko ya tabia nchi”
• Waombe waeleze picha zao kwa wahudhuria wenzao au kwa kikundi kizima (kama watakubali). Kubadilishana picha zilizostawi tofauti juu ya maoni ya watu juu ya mchakato wa makabiliano inakuruhusu kutambua viungo, tofauti, fursa, na upingamizi ambazo penine hazikujitokea wakati wa majadiliano ya moja kwa moja. Inawaruhusu wahudhuria kukosoa dhana zao juu ya kinachotokea, ambayo inaweza kusababisha wao kufikiria upya uelewa wao wa hali na hivyo kuathiri nini kinachotathminiwa. Mwezeshaji anaweza kutambua pale palipo na maada zinazofanana na pale mawazo tofauti yanapotokea.

Ramani ya mazungumzo

Lengo

Ramani za mazungumzo zinawakilisha uelevu na maangalizi tofauti juu ya jambo ambayo yanajitokeza kutoka mazungumzo.

Wapi pa kutumia ramani ya mazungumzo

Zana hii inaweza kutumika kukamata maoni, hisia na majibu tofauti kwa jambo la 'kifyatuzi' fulani. Kwa kawaida hilo jambo la kifyatuzi linakuwa likiwekwa kama swali, k.m. “Yapi ni mazoea yako ya kuhudhuria kwenye utekelezaji wa mbinu za makabiliano dhidi ya mabadiliko ya tabia nchi?” Au “Nini ulithamini zaidi kutokana na mahudhurio yako kwenye utekelezaji wa mbinu za makabiliano dhidi ya mabadiliko ya tabia nchi?”

Jinsi ya kutumia ramani ya mazungumzo

• Andika jambo la kifyatuzi katikati mwa karatasikubwa na chora duara kuizunguka.
• Mwombe mojawapo wa wahudhuria kuitikia kifyatuzi hicho na kuanza mazungumzo ambayo yatakuwa yakinukuriwakwenye karatasi na kuunganishwa na kiyatuzi kilicho katikati.
• Waombe wengine waitikie mwitikio wa kwanza au kifyatuzi na nukuru mchango wao pia ili ramani ianze kutawanyika. Usijaribu kuipa ramani umbo lolote maalum, kwani zana hii ni kwa ajili ya kuelewa upana mzima wa maoni yaliyokuwepo bila kujaribu kuyakusanya na kuyachanganua kwa hatua hii.
• Ramani ikianza kuzidi ukubwa wa karatasi, ongezea karatasi nyingine kwa kubandika. Ni kawaida kwa ramani kuonekana kuwa vurugu na kujaa taarifa nyingi.
• Watu wakiridhika (au muda ukiisha), ni muda wa kufikiria juu ya ramani (na mchakato wa kuitengeneza). Waombe wahudhuria kujadili kinachoonyeshwa kwenye ramani na juu ya mitazamo yao au uelevu wa kifyatuzi. Chora maada kuu na chocote kilichobadilika kuhusu mitazamio ya watu kutokana na uchoraji wa ramani hii.

Zana za ziada

Zoezi la orodha ya ushindi

Aina nyingi ya mazoezi shirikishi ya orodha ya ushindi insaidia tathmini, hasa kwenye hatua za kukusanya na kuchanganua takwimu, kwa ajili ya kuweka kipaumbele kwa kutekeleza au kuangalia utendaji wa mbinu mbali mbali kulngana na vigezo vilivyokubalika, pamoja na taarifa nyingine. Kupanga umuhimu kwa ngazi ilikwishaelezwa kwenye “Kupanga mpango wa kukusanya ushahidi” ya Hatua ya 5.

Michoro ya Venn

Michoro ya Venn ni mbinu ya kuwakilisha uhusiano kati ya wadau na tofauti ya nguvu kati yao. Inaweza kutumika kwenye tathmini kufananisha jinsi gani uhusiano kati ya wadau wakuu ulifikiriwa mwanzo wa utekelezaji wa mbinu za makabiliano na jinsi uhusiano huu ulivyo mwishoni. Pia, zinaonyesha jinsi uhusiano unavyobadilika na sababu zake. Michoro ya Venn imeelezwa kwenye Sehemu ya 2, Hatua ya 2.

Mbinu nyingine bayana na za masimulizi

Kuna idadi kubwa ya zana nyingine shirikishi ambazo zinaweza kutumika kukusanya ushahidi wa ubora, ambao mara nyingi unahitajika kujib aina nyingine ya maswali ya tathmini, lakini inahitaji muda na rasilimali zaidi. Mbinu hizi hazitajadiliwa kwa kiina hapa, lakini zimetajwa ili kuonyesha upana wa zana zilizopo kwa wale watakaopenda kufanya tathmini inayochunguza mazoeay ya wahudhuria kwa kina zaidi. Kwa taarifa zaidi juu ya kila mbinu, tafhadhali fwata vitovuti vilivyoonyeshwa.

Maigizo shirikishi

Maigizo shirikishi ni mazungumzo ya wadau wengi inayotumia maigizo kama njia isiyo rasmi, iliyo bunifu lakini isiyotaka mzaha ya kuchingiza matazamio na mwitikio tofauti kwenye mlolongo wa thamani ya kahawa. Inaruhusu washiriki tofauti kubadilishana taarifa, kuunda na kuweka kipaumbele maswala na kutambua kwa pamoja masululisho kwa kuandika haithi fupu na kuiigiza.

Hii haihusu uandikaji na uchazaji rasmi wa maigizo. Neno 'maigizo' inarejea tu hali ya wahudhuria kuwa 'waigizaji', wanaoandika, wanaohadithia ,a kuigiza hadithi fupi, na pia wakiwa 'hadhira shiriki' wanaotazama maigizo mafupi. Wazo ni kuwa, baada ya kila hadhithi, ,ajadiliano yanafanyika kati ya waigizaji na watazamaji, kinyume na maigizo ya kawaida ambapo waigizaji wanawakilisha na hadhira wanatazama tu. Wajibu wa hadhira ni kuwasaidia wahudhuria wa kila kikundi kuchinguza kwa ukina zaidi tatizo na sululisho zilizowakilishwa.

Mfumo huu umetumika sana ulimwenguni kote (mara nyingine inaitwa 'maigizo kwa maendeleo') na imekuwa na mafanikio sana kwenye sekta ya kahawa nchini Uganda.

Video shirikishi

Video shirikishi ni zana ambayo inatumika na wahudhuria kusimuia hadithi juu ya yale yaliyobadilika kutokana na utekelezaji wa mbinu za makabiliano dhidi ya mabadiliko ya tabia nchi kwenye eneo lao. Filamu inayokamilishwa inaweza kutmika kuwakilisha mawazo yao kwa wafadhili na mafanya maamuzi walio nje ya eneo hilo. Hivyo, mafunzo waliyoyapata yanaweza kuwakilishwa kwa watu wengi zaidi ili kuathiri michakato ya kufanya maamuzi nje ya sehemu ndogo ya mradi.

Hadithi za picha shirikishi

Hadithi za picha zinaweza kutumika kwa njia hiyo hiyo ili kuelezea jinsi gani maishilio, udhaifu na fursa zimebadilika tangu mchakato wa makabiliano uanze, na maoni ya mhudhuria maalum juu sababu zilizoathiri hii, km. mkulima wakahawa.

Hii ni zana rahisi. Kila mhudhuria wa kikundi anaazimwa kamera na anaombwa apige picha ya vitu ambavyo anahisi vinawakilisha sehemu mojawapo ya mazoea yake yanayotokana na mchakato wa makabiliano.Hii inweza ikawa pia vitu vilivyofanikiwa na vitu vilivyoshidikana, na chochote kingine ambacho pengine hakikuttarajiwa.

Maelekezo yako yanaweza pia yakawa ya kina zaidi, k.m. waombe wahudhuria wapige picha 10 za vitu wanavyoona vilifanikiwa, na picha 10 ya kuwakilisha chochote kile kinachohitaji maboresho. Kamera zikirudishwa na picha kuchapishwa, unaweza kuzitumia hizi kufananisha na kutofautisha, na pia kusisimua majadiliano. Tafuta pale picha zinapofanana.

Ramani ya matokeo

Ramani ya matokeo iliundwa na Kituo cha Kimataifa cha Utafiti wa Maendeleo nchini Kanada (IDRC) kama njia ya kupanga, kuchuguza na kutathmini kwa kuwekea mkazo wa kutafuta sababu za matokeo ya miradi, badala ya kujaribu kupima moja kwa moja sababu za mabadiliko kutokana na miradi ya shirika maalum.

Ramani ya matokeo inasaidia sana kwenye tathmini ya mbinu za makabiliano, kwani inakubali kuwa michakato ya makabiliano ina utata na hubadilika; inatambua kuwa kuna matokeo mengi yasiyotarajiwa wala kupangwa kwa mbinu lolote. Pia inakubali kuwa matokeo yanatokana na sababu mbali mbali badala ya shughuli moja tu. Ramani ya matokeo inatoa njia ya kuvuta pamoja michango mingi tofauti ya matokeo, kitu ambacho ni muhimu ili kujifunza zaidi juu ya sababu zinazochangia makabiliano yanayofanikiwa.

Mabadiliko muhimu zaidi

Msingi wa mbinu hii ni kusilikiza ni nini watu (waliofikihwa mradi, wahudhuria, wadau, n.k. ) wanafikiria kuwa mabadiliko muhimu kutokana na mchakato wa makabiliano. Haihitaji utaalamu wowote kwa kuwezesha na ni rahisi kuwasilishwa kwa utamaduni mbali mbali, kwani watu wansikia rahisi kusimulia hadithi juu ya matukio wanayoyaona kuwa muhimu kwa.

Hakuna haja ya kueleza nini ni ishara na ni njia nzuri ya kupata maelezo juu ya mabadiliko yasiyoktarajiwa, na mabadiliko ambayo yanaweza kukosoa dhana juu ya yale yanayotokea. Mbinu hii inawatia moyo watu kujishughulishwa kwenye hatua za kukusanya takwimu, kwani wanahitaji kueleza sababu za badiliko moja kuwa muhimu zaidi kuliko badiliko lingine. Inaweza kutumika kuchunguza na kutathmini miradi inayoanzwa na ngazi za chini ambazo hazina matokeo ambayo yalishapangwa awali kwa ajili ya kutathmini.

Kujifunza historia

Mbinu hii ya kujifunza historia inaelezwa kuwa 'hadithi inayosimuliwa kwa pamoja' kati ya watafiti kutoka nje na watekelezaji wa ndani wakijadili tokeo moja linaloshikika. Inalenga kuunganisha tathmini na hadithi kwa njia iliyo na thamani wa wale waliohudhuria kwenye kazi na wengine wanaolenga kujifunza kutokana nayo.

Maelezo ya kujifunza historia inajaribu kuingia ndani ya vipengele vya kibinadamu 'vilivyovurigika'' wakati wa utekelezaji. Inalenga kuwakilisha baadhi ya mitazamiao juu ya hali badala ya kufupisha mazimulizi mengi kuwa hadithi moja. Inwakilishwa kama masimulizi ya sauti nyingi na ya ngazi nyingi inayochora ramani ya yale yaliyotokea, na inatoa nukuu kutoka kwa wale walioshirikishwa na mawazo kutoka watafiti wakati wa mchakato na tathmini ya mada .