ekifaananyi ky'enswa ssatu ku lukiiko lw'omuti

Ne mu nsi zino amawulire gano gyeegali: Gwatemala, Honduras, Tanzania, Uganda, Yethiyopiya

Likakasidwa eri:
Robusta, Arabica

104⸱AEndowooza y’ekiwandiiko

  • Kuuma miti gy'ekyeya okuva mu bibi
  • Kongera obungi bw'emmwaanyi ezifulumizibwa

Eddagala lino ery'okuteeka mu ccupa lya pulasitika erya NARO-Uganda Beetle Trap Technology/Broca trap lirungi nnyo mu kulwanyisa akawuka akalumya emiti gya kkaapi akayitibwa Black Coffee Twig Borer (BCTB). Lino likolebwa mu ccupa lya pulasitika erya kaatuufu nga mulimu amazzi ag'ensabu, ccupa endala entono ey'eddagala erya ethanol, n'olunyiriri oba waya. Ethanol ekwata akawuka, agakwatibwa amazzi agali mu ccupa ne gafiramu. Tekinologiya eno yatondebwa ekitongole kya Uganda ekikola ku nsonga z'okunoonyereza ku kkaapi ekya National Coffee Research Organization (NARO). Era bayita NARO-Uganda Beetle Trap Technology/Broca trap.

Omugeme w'emiti gy'ekyayi ekirwadde ekya Black Coffee Twig Borer (BCTB), Xylosandrus compactus, alumba amatabi g'omuti gwa Robusta okusinga, nga kino kireetera amatabi okukala. Wabula, okulumbibwa kw'omuti gwa arabica nakwo kweyolekedde. Singa tekikolwako, BCTB kisobola okukendeza obungi bw'ekyayi ekiyinza okutundibwa okutuuka ku kipimo kya 50 %. Okwononeka kweyongera mu biseera by'ekyeya, okusingira ddala mu miti gy'ekyayi egisimbiddwa obulungi, egiri mu kisiikirize, oba egitaliimu kusalirwa bulungi.

Ensowera z'ekikeerezi zokka ze zirumba ebimera, nga zisima mu xylem ne ziteeka ennyumba ez'okulundiramu amagi. Ebitundu ebyo ebitobekamu ebyuma bikalubirira okutambuza amazzi n'ebirungo ebyetaagisa okudda mu mati ge gatwala okugenda mu masanso ag'ekimera ekivuddeko okukala kw'amatabi agalumbiddwa. Amatabi agakala olw'okulumbibwa gabeera gatandise okubala ebibala. Olulyo lw'ensowera n'ensonyiwe zirya nga ziri mu mukago n'ekizimbulukusa ekya ambrosia fungus.

104⸱BOby’okufumintiriza

Okulwanyisa BCTB ketaaga ekikolwa okuva mu buli kitundu kya bulungibwansi, kubanga ebitimba bino bisobola okubuuka ebiro bingi. Tekijja kuyamba singa omulimi omu akozesa mitego gy'ensowera ate abalala ne batagikozesa.

Waliwo n'ebikolwa ebirala ebisinga obungi ebiragirwa okulwanyisa BCTB:

  • Kongeramu ku biryo bya bimera nga oyongera ku butonde bw'obutaka kubanga okusumbuyibwa okusinga obungi kwa BCTB kubalibwa mu butaka obulina fosifolasi entono. Ensonga ezirungi zikolebwa nga okufukirira Omumuli gw'ebimera oba Ebigimusa by'ebimera.
  • Okukebera ennyaanya za kawa mu budde obutuufu okuzuula ebitundu by'ekimera ebirumbiddwa.
  • Ebikolwa by'obutonde ebirwanyisa endwadde nga okutema, okusala, n'okwokya ebipande by'ebimera ebyalumbiddwa.
  • Okusalako n'okuggyako ebituli okwewala okubala engeri y'ekibira.
  • Okwewala okusimba emiti egabirira BCTB egitali gimu nga Maesopsis eminii oba Markhamia platycalyx. Okubeerawo kwayo n'obulabe bwayo bikyogerwako ne mu nnimiro za avocado ne za kakawo.
  • Okusimba emitii gy'ekisiikirize egiwandiikiddwa ebitongole by'eby'obulimi, okugeza Musizi gwa Albizia, Ficus spp. (labako Emiti egiba n'ekibinja). Enkola y'okulima kawa mu kisiikirize ekirungi ekikwata ebinyonyi ebyokulya ebiwuka ebyonoona. Wabula, weegendereze obungi bw'ekisiikirize ekiragiddwa okwewala okusiikiriza okungi, okusobola okulemesa embeera ennungi eri ebiwuka ebyonoona okukula.

Ebbanga: Emitego gya kiseera kyonna. Giteekwa okuteekebwawo ku ntandikwa ya ssizoni y'enkuba era nga gisulirirwa era ne gijjuzibwamu buli wiiki bbiri. Bw'emikebe gikaddiwa, gisobola okuddamu okuggyibwawo.

104⸱CEkutekesa mu nkola

Okuteeka mu nkola

Ku yiika 1:

104⸱1Emitendera

104⸱2

Akakodyo

Tekyetaagisa kusiba caupa ku buli muti gwa kkaawa. Mu ngeri entuufu, waliwo kyetaago kya katego kimu ku miti gya kkaawa amakumi asatu. Wabula, bwe wabaawo katego nnyingi, kiba kirungi nnyo.

104⸱3

104⸱DEmigaso Mubyenfuna

Ensasanya entono ku ddagala ly’okufuyira ebiwuka

Ekiwandiko kino kiyamba omulimi okukendeeza kubwetaavu bw’eddagala ly’ebiwuka munimiro, n’okukendeeza ensasanya kubikozesebwa okumala ekiseera.

Okufirizibwa kukendeera

Ekiwandiko kino kiyambako mukukendeeza okufirizibwa mumakungula n’omutindo gw’emwanyi.

104⸱EEmigaso gy'obutonde

Obwetaavu bw’edaggala bukendeera

Enkola eno ekendeeza obwetaavu bw’edaggala ezungu. Kino kikendeeza ku daggala eryonona amazzi mu migga n’enzizi, kikuuma obutonde bw’ensi, obulamu bw’ettaka bweyongerako, era kikekereza obyobugagga.

104⸱GEbirowoozo