#101Mukkeen hiriyyaa
101⸱AYaada
- Buna mukkeen irraa aduu fi qilleensa garmalee nama gubu irraa eega
- Buna mukkeen irraa bubbee fi dafqa cimaa irraa eega
- Buna mukkeen irraa rooba hamaa eegu
- Buna mukkeen irraa hafuura qorraa eega
- Qaama ciisichaa fi qabeenya uumamaa fooyyessa
- Buna dhadhaabuuf gumaacha
- Laaftoo fi qilleensa lafaa akka tasgabbaa'an taasisa
- Erosion hir'isuu danda'a
Buna oomishtuuf mukkeenii fi busaanota qonna keessaa fi naannoo qonnaa bunaatti dhaabuun faayidaalee garaagaraa kan qabu yoo ta'u, jijjiirama qilleensaa ilaalchisee yaadachiisa. Jijjiirama qilleensaa kan dhufu yoo ta'u, haala qilleensaa ol ka'aa, abdii kutannaa dheeraa, bubbee cimaa, fi rooba yeroo hin eeggamne fi hamaa ta'e fiduu danda'a. Haala kanaan mukkeen buna miidhuu, bu'aa fi qulqullina buna gadi buusuu, akkasumas, lafa balleessuu danda'a.
Mukaafi shurubbileen waliin turan tajaajila kennuu ni danda'u
- Bordodee mukaa
- Bubbee
- Nyata, meeshaa, yookiin madda galii
Bordoddeessa mukkeen
Mukkeen hafuura qilleensaa fi aduun garmalee akka hin dhufne bunaaf eegumsa ni kennu, akkasumas rooba cimaa irraa ni eegu. Kanaaf, mukkeen buna qonnaa keessatti akkaataa garagaraatiin ykn qooda fageenyaan dhaabaman. Eegumsi kun bisilii bunaatiin akka dheeratu godha, kunis qulqullina bunaatiif ni gargaara. Eegumsi mukaa baay'ee ta'e madda oomisha qonnaa keessatti akka hamaan rooba hir'atu fi akka summiin mukkeen akka stem borer hin babal'anne ni gargaara.
Bubbee dhaabuufi
Bubbeen fi dafqaan cimaa ta'anii fi yeroo baay'ee dhufan mallattoo bunni ittiin biqilu miidhuu danda'u, keessattuu yeroo inni michoonni isaa garmalee guutamanii jiran. Bishaan akka fagaatu godhuunis ni dabalata, kanaafuu bishaan ittiin biqiluuf barbaachisu ni dabala. Akkasumas, haalli qilleensaa qorraa ykn roobaa uumuu danda'uun, mallattoo bunni ittiin biqilu gadi qabu fi weerara Phoma spp. akka hordofsiisu ni danda'u. Malkaa fi bosonni – keessattuu yeroo daangaa buna qabatanii akka jiidhaa jireenyaa biqilaniitti – bubbee fi dafqa cimaa hir'isuun bunni ittiin biqilu irraa miidhaa kanaan eegama. Qilleensa akka tasgabbaa'u godhuun fi rooba dabalataa uumu.
Nyata, meeshaa, yookiin madda galii
Bineensota irratti hundaa'uun, mukkeen gargaarsaa fuduraa fi nyaataaf, qorichaa, ykn albuuda faayidaa qabeessa ta'e akka lakkoofsaaf ykn galii argamsiisuuf oolan ni kennu. Haftee fi bifaaleen isaanii ni Mulchingfayyadamuun ykn bokkaan ibiddaaf ykn Biochar production ni oolu.
Bakka guddinaatti, mukkeen fi bosonni lafa irraa balleessaa qotuu eeguun, akkasumas lafaaf qabeenya qulqulluu fi nyaata lafa irraa gadi bu'an mukkeen irraa argamuun qulqullina lafaa fooyyessu. Akkasumas, biqiltuuwwan gara garaa hedduun jiraachuu isaaniin, bineeldonni fi bineeldonni gara garaa baay'inaan fi jireenyaan dabaluu danda'u, kunis bu'a qabeessa kaffee dabaluuf gargaara.
Biqiltuu gadi fageenyaan dagaagan, bushee fi coqorsaaf, ilaalchaaf meeshaalee Cover crops (Living mulch) ilaali.
Agroforestry
Buna qotiyyoo keessatti mukkeenii fi biqiltoota dabaluu agroforestry (qonna mukaa) sirna qindaa'aa ta'e uumuuf kan gargaaru ta'a. Agroforestry'n sirna lafa itti fayyadamuudha kan qonnaa fi gosa biqiltoota garagaraa dherinaan, furtuuleen, fi amalootaan walitti makuudha. Kanaafuu, sirna muka qabeessa uumamaa keessatti argamu waliin wal fakkaata, kanneen akka baay'ina jireenyaa fi sirna qonnaa gaarii uumu, faayidaalee garagaraa uumamaaf fi sirna qonnaaf qaba.
101⸱BYaadatamuuf
Mukkeen ykn sanyii geeddiroo dhaabuuf filataman kanneen filatamanii dhaabuuf maloota adda addaa irratti hundaa'a.
- Bineensota ykn dhukkuboota bunatti dabarsanii hin qabne, akkasumas bunni ittiin sooratuuf bishaan, nyaataa fi ifa waliin wal dorgomuu hin qaban.
- Dhererri isaanii, qaawwa isaanii, fi sifaatni isaanii kaayyoo isaaniif (bubbee, tuulama qilleensaa, kkf) ta'u qaba.
- Yoo isaan biqiltuu gogaa ta'an, yeroo bunni midhaanii aduu barbaadu biqiltuuwwan gogaa isaanii yeroo sana dhaban filachuun faayidaa qaba.
- Fayyadamoo hedduu qaban akkaataa itti fayyadamuun faayidaa dabalataa fiduu danda'u, fakkeenyaaf, baaqelaa (naayitiroojinii qabsiisuu, hirmaata qabeessa, nyaata mukaa fi fayyaa sumbiroo), mukkeen nyaataa (nagaa nyaataa fi galii), fi mukkeen biroo ittiin hojii ibsaa fi galii argamu, keessattuu yeroo gara garaatti waggaa keessatti yeroo gara garaatti koramu yoo qabaatan.
- Sanyii kana qulqulleessuu fi kunuunsuu barbaachisu fi hojjettoota jiran yaadi.
Mukkeen ykn biqiltoonni lakkoofsaanii fi fageenyaan isaanii kaayyoo waliin akka wal gitu barbaachisaadha. Yoo hedduminaan dhaabaman, rakkoon mukkeen irraa maddu ni jiraata: Naannoo baay'ee hin tuulamne ykn aduun itti hin jirre keessatti, eegumsi baay'ee ta'e qilleensa fokkisaa fi rooba bokkaa fiduun dhukkuba fangasii babal'isuuf haala mijeessuu danda'a. Akkasumas, bokkaan baay'ee ta'e omisha bunaa miidhuu fi dhukkuboota bunaa muraasa mudachuu danda'uuf haala mijeessuu danda'a.
Mukkeen guddisuu hanga isaan barbaachisaa ta'etti yookiin guutummaatti dagaaganii akkaataa isaaniitiin waggoota muraasa fudhachuu danda'a. Dabaree mukkeen dhaabbii guddatan mukkeen guddachuu qaban hanga ol ka'anii fi jabina argatanitti yeroo bu'uura godhachuu danda'u.
Buna qotiyyoo keessatti mukkeen dhaabuun qonnaan bultootaf karbonii qabachuun galii dabalataa argamsiisuuf carraa ni kenna, kan akka Qonna Karbonii jedhamuun beekamu.
Yeroo: Mitiwwanii fi bosonni rooba eegalee keessatti dhaabatamuu qabu. Kuduraaleen buna keessatti yeroo kamiiyyuu kan dabalataman ta'uu danda'u, garuu, yoo lafa bunaa haaraa qopheessaa jirani yookiin jijjiiramaa jiranii fi karoora qabaachuu danda'anii yoo ta'e, bunni dhaabatamuuf waggaa tokko dura dhaabachuu ni gorfama.
101⸱CHojiirra Oolmaa
Meeshalee
Mukaafi shurubbaa bunaa keessatti fayyadamaman keessaa:
Muka baaqelaa:
- Inga
- Akkaashiyaa
Elmama sanyii geedeloo:
- Leucaena leucocephala (Haroo tamaariindii)
- Tephrosia
Mukkeen Midhaanii:
- Muuzii
- Alivaakadoo
- Macadamia
Bineensota mukaa:
- Siidara
- Grevillea robusta (Kibba-dhiqaa siliikii)
- Mahogany (Caoba)
Muka biyyee gara garaa irratti muuxannoo qabaniin dubbachuuf, qonnaan bultoota hiriyyaa qonnaa yookiin qonnaan bultoota beekamoo waliin mari'achuun ni gorfama.
Mukkeen ykn dhukkuboonni mukoota waliin akka hin seenne mirkaneessaa. Kanaaf, biqiloota qorataman filachuun ni eegama, ykn biqiltuuwwan mana biqiltii itti gaafatama qabuun guddifaman akka filataman si'a ta'u, akkasumas lafa dhukkuba baatu hin qabne akka hin seennes gochuuf.
101⸱1Prosedura
101⸱DDinagdee bu’aa
Callaa bunaa ni dabala
Fayyadamni meeshaa kanaa callaa buna dabaluun galii dabalataa fida.
Buna sadarkaa gaarii qabu
Fayyadamni meeshaa kanaa gahumsa bunaatiif gumaacha guddaa qabaata, kanaafuu galii ol'aanaa fiduu danda'a.
Bishaan xaa'oo gad bu'aa
Meeshaan kun bishaan ittiin waraabamu hir'isuun kanaafuu baasii isaa gad buusa.
Baasii/gatii haaromsaaf bahu ni hir’isa
Meeshaan kun jireenya muka bunaatiif dheerina umrii fi dandeettii salphatti qabachuu ni dabala. Kanaaf, yeroo baay’ee akka irra deddeebinee hin dhaabnee fi, baasiin oomisha yeroo dheeraa keessatti bahu hir’suuf gargaara.
Galii dabalataa
Meeshaan kun galii dabalataa argamsiisuuf carraa qaba.
101⸱EFaayidaalee Magariisa
Fayyummaa biyyee fooyyessu
Meeshaan kun fayyummaa fi qabiyyee biyyoo (maayikiroobs, rammoo qumbursaa/earthworm kkf) ni foyyeessa. Kun ammoo nyaata/albuudota biqiltuu keessatti shoora guddaa qaba, akkasumas qilleensa naannoo qulqqulluu ta’e ijaaruuf ni gargaara.
Baay'ina jireenya umamaa ol'aanaa
Meeshaan kun bineeldotaafi mukeen gara garaaf qubsuma uumuu keessatti gargaara. Kunis sistama eekooloojii fayyaa ta'e uumuuf gumaacha.
Kaarboonii kuusuu
Meeshaan kun CO₂ hawaa keessaa fuudhaa gara qabannoo geessa. Kunis hir'ina CO₂ qilleensaa keessatti hir'isuuf gargaara.
101⸱FDabalataan dubbisuu
Barreeffamoota