#107Fooyya’insa lafa bunaa
107⸱AYaada
- Hammamtaa bunaa dabala
- Mukaa bunaa haaromsiti
- Dadhabbii bishaan dhabuu irratti obsuu muka bunaa ni fooyyessa
- Haala bineensota balaa fi dhukkubaaf mijataa hin taane uuma
Fooyya’insa lafa bunaa, yookaan irra deebii dhaabuu jechuun muka bunaa dulloomaa fi oomisha hin kennine (yeroo baay’ee kan umuriin isaanii waggaa 20 caalu) buqqisanii, bakka isaaniitti biqiltuu haaraa dhaabuudha.
Biqqaan bunaa waggaa lammaffaa hanga sadaffaatti erga dhaabbatee booda midhaan oomishuu jalqaba; oomishni isaa immoo waggoota jaha hanga saddeetiitti ga’ee guddaa isaa irra ga’a. Sana booda oomishni gadi bu’uuf jalqaba, garuu sadarkaa gadi aanaa irra waggaa 25 hanga 30tti, akkasumas bakka naannoo irra jiruun waggaa 40 hanga 50tti itti fufa. Kanaafuu, muka bunaa haaromsuuf dhaabuu (muraa) yookaan bakka buusaan jijjiiruun barbaachisaa dha.
Ogeessonni qonnaa bunaa gosa isaanii yeroo oomishummaan isaanii xumuramu yookaan yoo balaa bineensotaa fi dhukkubootaan oomishaan mukaa tokkoo gadi bu’e guddaa ta’e, muka bunaa haaraa dhaabbachuu akka qaban ni gorsu. Kutaan lafa qonnaa tokko tokko waggaa waggaadhaan haaromsamuu ykn irra deebiin dhaabbachuu ni danda’a. Akkas gochuun, hojiin harka qonnaan bulaa waggaatti qoodamee raawwatama; akkasumas yeroo hunda giddugala mukkeen oomishaa jiran fi mukkeen haaraa gabbataa jiran gidduutti madaalli gaariin ni jiraata.
Umrii mukaa qofaan ala, miidhaan balaa bineensotaa fi dhukkubootiin hammaate raawwatamu fooyya’iinsa dirree taasifamuu dirqisiisuu danda’a. Jijjiirama qilleensaa immoo sababa guddaa ta’ee, sanyii bokkaa fi dhukkubootaaf jajjabaa ta’an yookaan haala qilleensaa addaa jalatti guddachuu fi oomishuu danda’an filachuun irra deebi’anii dhaabuuf nama kakaasa.
107⸱BYaadatamuuf
Qonna bunaa (guyyaa tokko tokko) haaromsuun maallaqa jalqabaa ittiin ittiin baasu fi yeroof oomisha waliigalaa xiqqeessa. Garuu, waggoota lamaa hanga shanitti booda, muka ijoollee oomishuu jalqabanitti, oomishni duraan ture caalaa guddataa deema; kunis galii gaarii fiduu danda’a. Akkasumas, haaromsi kun tursiinaafi oomisha qonnaa yeroo dheeraa mirkaneessa.
Fooyya’iinsa lafa bunaa gochuun carraa sirna qopheessuu jijjiiruu kenna. Walitti makamee qotiinsa dalaguu, muka hiriyyaa ta’an, yookaan tooftaa lafa eegu kan akka mulchii gochuu yookaan biqiltuu uwwisaa (cover crops) dabaluu ni danda’ama.
Akka kanaan, akkasumas, amala fooyya’aa qabu kanneen haaraa bunaa itti dabaluuf carraa ni kenna.
Guddina muka tokkoo fi yeroo oomishuu isaanii dheeressuuf, dabalataanis yeroo yerootti tarsiimoo deebisanii fooyyessuuf gargaaran, fakkeenyaaf muka muruu fi qodduu gochuu, hojiirra oolchuun ni gorfama. Ilaali Meeshaa Deebisanii Fooyyessuu Bunaa, kan hojii Qonna Gaarii (GAP) biroo waliin deemu.
Yeroo
Qonna bunaa yeroo oomishni mukaawwan bunaa gadi bu’u jalqabutti haaromsamuu qaba. Kunis yeroo mukni umrii waggaa 20 hanga 25, yookaan bakka naannoo irratti hundaa’uun waggaa 40 hanga 50 ga’uudha.
Dabarsaan biqiltuu irra deebiin dhaabuu jalqabaa roobni yeroo jalqabuutti eegalee hanga giddugala yeroo roobaatti xumuramuu qaba.
Yeroo boqonnaa gabaabaa, fakkeenyaaf ji’a 2–3, dura lafa irra deebiin dhaabuu eeyyamuun, lafti akka of danda’ee deebi’u fi balaa ilbiisotaa fi dhukkubaa hir’isuuf gargaara.
Dirree bunaa irratti, biqiltuun 80% oomishaa keessa ta’uu qaba; hafeen 20% immoo haaromsaa fi deeggarsa irra jiraachuu qabu.
107⸱CHojiirra Oolmaa
Meeshalee
107⸱1Prosedura
107⸱2
107⸱3
107⸱4
Naannolee meeshaaleen hojjetan keessatti, adeemsi guutuun biqiltoota dulloomaa buqqisuu, lafa qopheessuu, margaa ykn boolla qotuu fi qorichaa (qulqullina lafaaf gargaaru) itti fayyadamuu hundi meeshaalee oomishaan raawwatama.
Yeroo boqonnaa gabaabaa, fakkeenyaaf ji’a 2–3, dura lafa irra deebiin dhaabuu eeyyamuun, lafti of irraa akka boqotu fi balaa ilbiisotaa fi dhukkubaa akka xiqqeessu ni gargaara.
107⸱5
107⸱6
107⸱7
107⸱8
107⸱9
Dirree bunaa haaromsame tokko keessatti walitti makamee oomishuun jalqabamuuf carraa gaarii kenna, ittiin biqilchuu Muka Hordoftuu yookaan Qorichawwan Lafaa yookaan bifa gogaa ta’e Mulchii fayyadamuun ni danda’ama. Amma, balbala mukkeen bunaa jidduu jiru eeguuf baay’ee barbaachisaa dha, sababni isaas balbala mukkeen bunaa duraan uuman baddeera, ifni gahaan immoo biqiltuuwwan biroo akka guddatan ni jira.
107⸱DDinagdee bu’aa
Callaa bunaa ni dabala
Fayyadamni meeshaa kanaa callaa buna dabaluun galii dabalataa fida.
Buna sadarkaa gaarii qabu
Fayyadamni meeshaa kanaa gahumsa bunaatiif gumaacha guddaa qabaata, kanaafuu galii ol'aanaa fiduu danda'a.
Mancaatii calla bunaa ni hir’isa
Meeshaan kun miidhaa midhaan buna irra gahuu fi hanqina qulqullinaa ittisuun, mancaatii/kasaaraa irraa ni eega.
Gatii hojjattootaa gadi-aanaa
Meeshaan kun jalqabaa irratti hojiirra oolchuuf dabalataan hojiirra oolmaa fi baasii meeshaalee dabalaa uumuun danda’a. Haa taʼu malee, faayidaaleen ishee dhuma irratti baayʼina hojjettootaa xiqqeessuu fi akkasumas baasii gadi aanaa fidu.
Gatii ittiin bitanii gad buusu
Meeshaan kun ittifayyadama xaa'oo sintetikii gadi aanaa akka ta'uuf kan gargaaru yoo ta'u, kanaafuu baasiiwwan barbaachisoo yeroo dheeraaf hir'isa.
Baasii/gatii farra qoricha (peestiisaayidiif) bahu ni hir’isa
Qorichi kun fayyadama qoricha keemikaalawaa hir’isuudhaan, baasii galtee qorichaaf bahu hir’isa.
107⸱EFaayidaalee Magariisa
Xaa'oo sintetikii gadi aanaa barbaachisa
Meeshaan kunis akkaataa ittiin barbaachisummaan feertilayizaroota sintetikii hir'atu ni gargaara. Kunis qilleensa keessatti gadi lakkisuu fi bishaan faaluu hir'isa, jireenya lafaa fooyyessa, akkasumas qabeenya ni qusata.
Hanga qoricha (peestiisaayidii) barbaachisuu ni xiqqeessaa
Meeshaan kun fayyadama qoricha keemikaalawaa ni hir’isa. Kun ammoo faalama bishaanii ni xiqqeessa, qilleensa naannoo faalama irraa ni eega, fayyummaa biyyee ni fooyyessa, akkasumas qabeenya uumamaa ni kunuunsa/eega.
Mancaatii bosonaa hir'isuu
Meeshaan kun buna misoomsuuf lafa haaraa qulqulleessuun akka hin barbaachisne taasisa; kunis bosonootaa fi sirna naannoo isaanii kunuunsuuf gargaara.