kaartuun harka lamaa maqaa funyaan mukaa muraa agarsiisu

#106Deeggarsa qaxxaamura bunaa

akka argamuuf: Guatemala, Honduras, Indoneezhiyaa, Itoophiyaa, Taanzaaniyaa, Uganda

Fayyadamuu ni danda'a:
Arabica, Robusta

106⸱AYaada

  • Hammamtaa bunaa dabala
  • Muka bunaa haaromsaa
  • Dandeettii biqiltuu bunaa bokkaa dhabuu dandamachuu ishee ni fooyyessa
  • Haala bineensota balaa fi dhukkubaaf mijataa hin taane uuma

Deebisni oomisha bunaa hojiiwwan qonnaa akka muruu fi ciruu, akkasumas tajaajiloota biroo kanneen biqiltuu bunaa haaromsuuf gargaaraan of keessaa qaba.

Biqqaan bunaa waggaa lammaffaa hanga sadaffaatti erga dhaabbatee booda midhaan oomishuu jalqaba; oomishni isaa immoo waggoota jaha hanga saddeetiitti ga’ee guddaa isaa irra ga’a. Sana booda oomishni isaa xiqqachuu jalqaba, garuu naannoo irratti hundaa’uun waggoota 25 hanga 30tti, yookaanis 40 hanga 50tti sadarkaa gadi aanaa irra itti fufa. Kanaaf, biqqaan kun haaraa ta’ee akka itti fufuuf dhaabinsa isaa haaraa gochuun, muka haaraa dhaabuun yookaan muraa fi haaromsaan fooyyessuun barbaachisaa dha.

Omisha muka tokkoo fi bu’a qabeessummaa waggoota dheeraa isaa dabaluuf, yeroo yerootti tarsiimoo deebisanii fooyyessuu (rehabilitation) hojiirra oolchuun ni gorfama. Akkasumas, tarsiimoon kun balaa beeyladaa fi dhukkuboota irraa dhufu fi hanqina muuxannoo qonnaa gaarii hin taaneen kan ka’e miidhaa muka irra ga’uuf gatii bu’uuraa ni qaba; miidhaa kana ni hir’isa ykn ni qindeessa.

Qorannoo akka tarsiimoo deebisanii fooyyessu tokkootti, dameewwan oomishaa hin qabne, miidhaman yookaan du’an haquu of keessaa qaba. Akkas gochuun bishaanii fi nyaanni (nafa-qabeenyi) hafe, kan mukichaa fayyaa qabaniif ni dabalama. Kunis muka bunaa fayyaa qabu, sirnaan ijaarame kan oomisha guddaa kennu geessa. Akkasumas, sababaa dandeettii bishaan itti fayyadamuu isaanii fooyya’eetiin, bona hamaa fi hanqina roobaatti ni obsaadha.

Muraan kunis ifa biqiltuu irra ga’u fi qilleensa keessa naanna’u dabalee, qabbana qilleensaa xiqqeessuu fi haala qilleensaa naannoo sirreessuuf gargaara, addatti immoo jijjiirama qilleensaa irraa kan ka’e roobni baay’inaan roobu yeroo ta’u. Kunis guddina funyaan (faangasii) ittisuuf ni gargaara.

Stumping jechuun meeshaa deebisanii fooyyessuuf itti fayyadaman kan muka bunaa lafa irraa gabaabinaan muruu of keessaa qabu dha. Kuni muka bunaa haaraa akka jalqabu taasisee, gogaa hafe irraa baala haaraa jabaataa fi jajjabaa akka biqilu gargaara. Baaltonni haaraan kun muka bunaa ni jabeessu, yeroo dheeraaf oomisha ol’aanaa fi midhaan bunaa (cerii) baay’inaan akka argamu taasisa.

Suckers irraa qulqulleessuu (De-Suckering) kun bifa addaa cirrii mukaatti (pruning) keessaa tokko yoo ta’u, naannolee muraasa keessatti immoo akka hojii deebisanii fooyyessu (rehabilitation) tti ilaalama. As keessatti wantoota ‘suckers’ jedhaman ni haqu. “Suckers” yookaan bishaan-baattuu (water shoots) jechuun biqiltoota gara samii ol qajeelan kan funyaan mukaa irraa yookaan dameewwan dulloomanii irraa biqan dha. Isaan bishaanii fi nyaata (nafa) waliin qooddachuuf akka hin dorgomneef ni haqamuu qabu.

106⸱BYaadatamuuf

Dabalataanis, tajaajila deebisanii fooyyessuu lafa qonnaa kana faayidaa isaanii guddisuuf, hojiiwwan Qonna Gaarii (GAP) biroo wajjin wal qabsiisuun raawwachuu qabu; kanneen keessaa kanneen akka qabeenya uumamaa fayyadamuun lafa qotuu fi fooyya’iinsa lafa qonnaa gochuu (laayimii, jipsamii, wanta uumamaa) bu’uura qorannoo lafa irratti hundaa’uun, akkasumas balaa bineensotaa fi dhukkuba walitti hidhamee too’achuudha.

Deebisni lafa qotuu kunis carraa jalqabaatti midhaan yeroo gabaabaa kanneen akka maayiziifi baaqelaa waliin walitti makanii qotuu (akkaataa ittiin gochuu isaa ilaali Midhaani boollaa (cover crops)), akkasumas Mulch gogaa fayyadamuun (ilaali Mulch gochuu (Mulching)), fi muka hiriyyaa ho’a aduu to’achuuf gargaaran itti dabaluun, kkf (ilaali Muka hiriyyaa (Companion trees)).

Qarqarsi (pruning) dhaabbilee bunaa baayyina biqiltuu gahaa qaban (hektaaratti biqiltoota 3000 ol ta’an) fi bunaa rakkoo madda (akka rifeensa/huummoo) hin qabne irratti qofa irratti hojiirra oolu qaba.

Albee hojii deebisanii fooyyessuuf kanneen akka muraa fi cirracha baasuu qofaan utuu hin taane, ogeeyyiin qonnaan bultoonni bunaa muka bunaa yeroo oomishummaan isaa xumuramu booda bakka buusuu akka qaban ni gorsu. Kutaan qonnaa tokko tokko waggaa waggaadhaan haaromsamee/yeroo haaraa dhaabbachuun ni danda’ama. Akkamitti yoo kana gootan, hojiin bifa qoodamee raawwatama; yeroo hunda immoo muka oomishaa jiru fi muka haaraa gidduutti madaalli gaariin ni jiraata. Mala kanaa, hojii haaromsuu/yeroo haaraa dhaabbachuu kana asii argattu: Haaromsaa Qonnaa Bunaa meeshaa.

Haaromsuu fi deeggarsa biqiltuu bunaa gochuun oomisha bunaa waliigalaa dabaluuf gargaara; kunis sadarkaa oomishaa ol kaasuudhaan galii qonnaan bultoota bunaa dabaluutti ni gumaacha.

Yeroo

Deebisni fayyaa yeroo yerootti, akkasumas haala tarsiimoo itti fayyadamtan irratti hundaa’uun raawwatamuu qaba. Odeeffannoo dabalataaf, gara Kutaa Hojii Jalqabsiisuu (Procedure) gadiitti ilaali.

106⸱CHojiirra Oolmaa

Meeshalee

106⸱1Tartiiba

Qorannoo

Yeroo gaarii muka bunaa muramuuf ta’u, waggaa waggaatti erga oomishni guddaan xumuramee booda yommuu muka bunaa boqonnaa biqiltuu irra jiru sanaatti.

namni tokko daabboo mukaa goraadee ittiin muraa jira.
namni tokko daabboo mukaa goraadee ittiin muraa jira.
Sarara margaa bunaa magariisa cufamee samii gurraacha jala jiru.
Dirree bunaa keessatti margaawwan muka bunaa hedduun ciraman, lafa gogaa fi baala magariisaa muraasa qofa agarsiisan, samii gurraacha haamtuu jala jiru.
Gorsa

Yeroo midhaan gahuutti muka fi lafa sangaa oomisha xiqqaa qaban adda baafachuun gaariidha.

106⸱2

Yaadadhu

Dallayoonni lafa dhiʼa jiran balaa beeyladaa fi dhukkubootaaf kara taʼuu dandaʼu; kanaafis ni muramuu qabu.

Gorsa

Meeshaalee muraa qopheessuu fi qulqulluu ta’an fayyadamuun, muraa qulqulluu mukicha miidhaa xiqqeessu fi dhukkubni itti hin darbu gochuuf murteessa dha.

Gorsa

Mannifni yoo muramu, mataa mukaa irraa muruu dabalata. Kun guddina mukaa ol-ka’iinsa qofaatti xiyyeeffate dhaabsuu fi guddina gara fagoo ykn garaa-garaa kakaasuuf tajaajila.

106⸱3

106⸱4

Gaaffii rakkisaa

Stumping jechuun, dhaabni haaraa fi oomishaan akka ittiin biqiluuf, qaama cimaa fi dadhabii bahe haaraa fi oomishaan bakka buusuuf, hidda mukaa muruu jechuudha. Kun haala jijjiirraa cimaa taʼee, hojiiwwan biroo akka muraa (pruning) duraan hojjataman booddee qofa raawwatamuu qaba.

Waliigalaan, mukkeen bunaa yeroo jalqabaaf adda kutamuu (stumping) qaban umuriin isaanii waggaa 10 gahee – yeroo filatamaan erga midhaan gurgurtaa (haroorsaa) xumuramee booda. Sana boodas, waggaa 7-7tti once taʼee gochuun ni gorfama. Haa taʼu malee, filannoon mukkeen bunaa adda kutuuf kan murtaaʼu haala qilleensaa fi naannoo qonnaa (agroecology) irratti hundaaʼa. Naannolee gammoojjii hoʼaa fi qilleensa dukkanaaʼaa qaban keessatti, biqiltuun bunaa umuriin ishee xiqqoo taʼee irraayyuu oomisha xiqqeessuu jalqabdi; kanaaf, adda kutuun yeroo baayʼee umuriin biqiltuu waggaa 10–12 taʼutti raawwatama. Naannolee qilleensi giddu-galeessa taʼe (hoʼaa fi qabbanaaʼaa walitti hin caalle) keessatti immoo adda kutuun yeroo booda, umuriin biqiltuu waggaa 15 gadi hin taaneen raawwatama. Naannolee bunaan bosonaa keessatti, yeroo oomishni bunaa hirʼatee booda adda kutuun yoo raawwatamu, baayʼina fi fageenya biqiltuuwwan gidduutti akkasumas sarara biqiltuuwwan gidduutti of-eeggannoodhaan madaaluu barbaachisa; kunis baayʼina biqiltuu bunaa hektaara tokko irratti gaarii taʼe eeguuf murteessaadha.

Sababoota biroo muka muramuuf ta’an kan umurii mukaatiin alattiis ni jiru:

  • hir’ina cimaa oomisha mukaa,
  • balaaleffannaa balaa bineensotaa fi dhukkubaa,
  • akka iddoo balʼinaan dachii irratti barbaachisu
  • mukkeen bunaa erga cabbii hamaa mudatanii booda,
  • yookaan mukkeen dheeraa ta’anii akka salphaatti hin funaanamne ta’aniiru.

Haala kamiin iyyuu taʼu, mukni jallifame sun akka salphaatti fi saffisaan of deebisuu danda’uuf sirna balbala jabaataa qabaachuu qaba.

biqiltuun xiqqaan tokko boolla mukaatiin lafa keessaa bahee guddataa jira.
Gorsa

Yoo lafti guutuun yeroo tokkoon ciramu yoo ta’e, midhaan waggaa waggaatti oomishaman waliin walitti qotuun waggaa bunni hin oomishamne sana keessatti madda galii ni ta’a.

106⸱5

Gorsa

Mi’a murtii muka, akka mi’a murtii qaccee, mi’a murtii qilleensaa fi maqaa qarsaa yeroo hunda salphaa itti dibuun akka qorichawwan facaafaman irraa fi dheedhii muka irraa hin ruxneef eegi.

106⸱6

Hoolaa fi sangoo muree xiqqeessi:

Yaadadhu

Yeroo muraa gootan, lafa jala lafa murtee (stumping cut) jala jiran irraa baalli haaraa akka baafamu gargaara waan ta’eef, lafa mukaa irratti dameewwan hojiirra jiran eeguudhaan dhiisuu ni gorfama.

Gorsa

Naannolee rooba guddaa qaban keessatti, dhukkuba funyaan (fungus) ittisuuf, muka muramee irratti qoricha funyaan ittisuuf gargaaru yookaan paastee kopparii irratti hundaa’e dibuun ni gorfama.

106⸱7

Gorsa

Dirree bunaa muraa taasifame tokko keessatti jalqaba biqilchuu eegaluuf carraa gaarii ni argatta Qorichawwan Uumamaa (Cover Crops) yookaan bifa gogaa ta’een fayyadamuun Mulch yookaanis Mukkeen walitti hidhatan (Companion trees). Amma, mukkeen bunaa mataa isaanii dhaban kana gidduutti lafa eeguuf baayʼee barbaachisaa dha; sababiin isaas balbala mukkeen bunaa cufaa turan hin jirre, ifni gaʼa taʼe immoo jira, kanaafis Qorichawwan Uumamaa (Cover Crops) akka guddatan ni dandaʼu.

106⸱8

Muka bunaa tokko yeroo baayʼee erga ciramee booda waggaa tokkoo hanga lamaatti booda deebiʼee buna baasu jalqaba.

106⸱9

Maqaa muraa lafa margaa irraa ciruu (De-Suckering)

Suckers irraa qulqulleessuun waggaa guutuu yeroo hedduu ni danda’ama. Biqiltuu oomishaa kennu keessatti, suckers yeroo lama waggaa keessatti, Caamsaa fi Onkololeessa, balleessuun ni gorfama. De-suckering jalqabaa yeroo lafa madda irra ka’an sun ji’a 3 hanga 4 guutan irratti raawwatamuu qaba. Isa lammataa immoo de-suckering jalqabaa booda ji’a 2 hanga 3 keessatti raawwachuun irra jiraata.

namni tokko maqaa qopheessaa ittiin muka lafa irraa muraa jira.

106⸱DDinagdee bu’aa

Callaa bunaa ni dabala

Fayyadamni meeshaa kanaa callaa buna dabaluun galii dabalataa fida.

Mancaatii calla bunaa ni hir’isa

Meeshaan kun miidhaa midhaan buna irra gahuu fi hanqina qulqullinaa ittisuun, mancaatii/kasaaraa irraa ni eega.

Gatii ittiin bitanii gad buusu

Meeshaan kun ittifayyadama xaa'oo sintetikii gadi aanaa akka ta'uuf kan gargaaru yoo ta'u, kanaafuu baasiiwwan barbaachisoo yeroo dheeraaf hir'isa.

Baasii/gatii farra qoricha (peestiisaayidiif) bahu ni hir’isa

Qorichi kun fayyadama qoricha keemikaalawaa hir’isuudhaan, baasii galtee qorichaaf bahu hir’isa.

106⸱EFaayidaalee Magariisa

Xaa'oo sintetikii gadi aanaa barbaachisa

Meeshaan kunis akkaataa ittiin barbaachisummaan feertilayizaroota sintetikii hir'atu ni gargaara. Kunis qilleensa keessatti gadi lakkisuu fi bishaan faaluu hir'isa, jireenya lafaa fooyyessa, akkasumas qabeenya ni qusata.

Hanga qoricha (peestiisaayidii) barbaachisuu ni xiqqeessaa

Meeshaan kun fayyadama qoricha keemikaalawaa ni hir’isa. Kun ammoo faalama bishaanii ni xiqqeessa, qilleensa naannoo faalama irraa ni eega, fayyummaa biyyee ni fooyyessa, akkasumas qabeenya uumamaa ni kunuunsa/eega.

Naannoo san keessatti qilleensa xiqqaa akka tasgabbaa'u taasisa

Tarkanfiin kun naannoo xiqqaa keessatti qilleensa madaalawaa uumuuf gargaara. Kunis jijjiirama qilleensaa keessatti mul'atan muraasa hir'isuuf gargaara.

106⸱FDabalataan dubbisuu

106⸱GYaada