
#212Kompostii raammoo
212⸱AYaada
- Caasaa biyyee fi wantoota orgaanikii fooyyeessa
- Jireenya biyyee ni fooyyeessa
- Nyaata biqiltootaa fooyyeessa
- Oomisha bunaa ni dabala
Vermikompoostiin kompoostii qulqullina olaanaa qabu kan raammoo lafaatiin oomishamudha. Innis xaa'oo baayoloojii soorataan badhaadhe kan xaa'oo albuudaa dabalataan yookaan bakka isaa bu'uun itti fayyadamanidha. Amaloonni isaa baayoloojii fi soorataa faayidaa qaban fayyaa biyyee fi biqiltootaa ni fooyyessu, guddina isaanii ni saffisiisu, akkasumas oomisha ni dabalu.
Vermikompoostiin saanduqa, boolla ykn siree addatti qophaa'e keessatti oomishama. Bu'uurri orgaanikii raammoolee kompostii hojjetaniif nyaata ta'u, balfa orgaanikii kan akka biqiltuu magariisaa, dikee, foonii fi qola bunaa, akkasumas kaardboordii ykn cidii irraa ijaarama. Wantoonni kun gartokkoon dursee kompostii taasifamu, cicciramu ykn xixiqqeessamu, walitti makamu, jiidha godhamu, achiis baqqaanaadhaan tuulamu. Sana booda raammooleen kompostii itti dabalamu. Raammooleen balficha qama'u, nyaatu, walitti maku, akkasumas qilleensa akka argatu godhu. Makaan kun jiidha, gaaddisa keessa, fi ho'a naannoo irratti eegama. Nyaaticha erga fixanii booda, raammooleen lafaa kompostii bilchaate keessaa ba'anii gara nyaata haaraatti socho'u.
Dikee raammoo (vermicompost) fi furriisaa ittisaa gogaa raammoo uwwisu, naayitiroojiinii (N) bifa pirootiinii, amooniyeemii biqiltoonni fayyadamuu danda’anii fi yuuriyaatiin, akkasumas foosfarasii (P), pootaasiyeemii (K), kaalsiyeemii (Ca) fi maagneeziyeemii (Mg) hedduu of keessaa qabu. Akkasumas inzaayimoota, hormoonota guddina kakaasanii fi maayikiroo-orgaanizimoota faayidaa qaban of keessaa qabu. Amaloonni kun biqiltootaa fi lubbu-qabeeyyii biyyee keessa jiraatan sooruu fi kunuunsuudhaan, naannoo guddinaaf mijataa fi fayya-qabeessa ta’e uumu. Vermicompost xaa’oo tasgabbaa’aa yoo ta’u, xaa’oo nam-tolchee irraa adda ta’een, salphaatti biyyee keessaa dhiqamee gara bishaan lafa jalaatti hin seenu.
Erga sirnaan qopheessanii fi akkaataa itti bulchan baratanii booda, adeemsichi salphaa, bu'a qabeessaa fi baasii xiqqaa gaafatu dha. Kompostii argachuun alatti, raammoowwan baay'inaan hafan akka nyaata bineensotaatti (qurxummii, lukkuu fi booyyeef) fayyadamuun ni danda'ama.
Vermikompoostiin yeroo biyyootti naqamu, guddina biqiltuu waan kakaasuu fi dandeettii biqiltuun jarmoota dhukkuba fidan dandamachuu waan cimsuuf, keessumaa buufataalee horsiisa biqiltuu keessatti faayidaa guddaa qaba. Vermiwaashiin, jechuunis dhangala’aan vermikompoostii keessaa calalu, amaloota faayidaa walfakkaataa qaba; dhukkuba ittisuu fi guddina fayya qabeessa jajjabeessuuf akka xaa’oo biyyee dhangala’aa yookaan xaa’oo baalaatti walqixa fayyadamuun ni danda’ama.
Kompostii raammoo kaayyoo barbaadame irratti hundaa’uun sadarkaa adda addaatti oomishuun ni danda’ama. Meeshaan kun oomisha sadarkaa giddu-galeessaa sireewwan yookaan boolla raammoo, baaxii gaaddisaa qaban keessatti gaggeeffamu ibsa. Inni sadarkaa qonnaatti mijataa ta’ee, salphaatti bal’ifamuu danda’a. Sireen raammoo meeshaalee naannoo keessatti hojjetaman kanneen akka konkiriitii, xuubii, leemmanaa, muka yookaan pooliitiliinii jabaa (fakkeenyaaf, tarpaalii konkolaataa fe’umsaa) fi caasaa sibiilaa irraa ijaarama. Yuunitonni kompostii raammoo gurguddoon daldalaaf dhiyaatan, kutaa hedduu dallaa qoqqoodaa qaawwa xixiqqoo qabuun addaan baafaman qabu; kunis raammoonni kutaa tokko irraa gara kutaa itti aanutti akka socho’an taasisa.
Oomishni xaa'oo raammoo sadarkaa xiqqaatti saanduqaalee mana keessaa ykn meeshaalee xaa'oo uumamaa maatii keessatti qophaa'an keessatti gaggeeffamu, irra caalaa iddoowwan biqiltuu manaatiif oola. Odeeffannoo dabalataatiif, maaloo Xaa'oo raammoo iddoowwan biqiltuu kuduraatiif ilaalaa.
212⸱BYaadatamuuf
Kompostii raammoo fayyadamuun qopheessuun kompostii ho'aa qopheessuu bakka bu'uu ykn dabaluu danda'a (ilaali Kompostii). Sochiin raammoolee meeshaalee keessa qilleensa waan galchuuf, garagalchuun hin barbaachisu. Kompostiin raammoo yeroo baay'ee kompostii ho'aa wajjin wal bira qabamee yoo ilaalamu, walumaagalatti soorata baay'ee fi soorata biqiltootaaf salphaatti argamu qaba; akkasumas, meeshaan sun waan hin ho'ineef garaagarummaan xixiqqoo lubbu-qabeeyyii isaa bal'aa dha. Dhumarratti, inzaayimootaa fi hormoonota guddina jajjabeessan kanneen kompostii ho'aa keessatti hin argamne of keessaa qaba.
Gama hanqinaatiin, ho'i naannoo sanyiiwwan aramaa raammooleedhaan akka hin barbadoofne taasisa. Kanaafuu, wanta galtee keessatti sanyiin akka hin jiraanne gochuun, yookaan oomishaaf mala kompostii ho'aa fi kompostii raammoo walitti makuun fayyadamuun baay'ee murteessaadha.
Gosa raammoo lafaa kamiyyuu kompostii oomishuuf fayyadamuun hin danda’amu. Raammoo kompostii addaa bitachuu yookaan uumama keessaa argachuun baay’isuun barbaachisa.
Raammoonni lafaa ifa, ho'a yookaan hongee hin jaallatan. Yeroo hunda dukkana keessa, jiidhaa (garuu akka hin tortorre!) fi ho'a giddu-galeessaa hanga qabbanaa'aatti isaan tursiisuun barbaachisaa dha. Akkasumas, jijjiirama qilleensi itti seenuu fi walmakaa wantoota nyaataaf itti fayyadaman irratti baay'ee miira qabeessa ta'anii deebii kennu.
Adeemsi kun sirnaan yoo bulfame, kompostii raammoo fayyadamuun balfaalee orgaanikii osoo hin wal'aanamin biyyootti dabaluun rakkoo uumu danda'an (fakkeenyaaf, dikee, foonii ykn qola bunaa, balfa mana keessaa yookaan balfa namaa illee) deebisanii fayyadamuuf mala bu'a qabeessa dha.
Kompostiin raammoo mala gaarii biroo wajjin walitti makamuun ni danda’ama. Fakkeenyaaf, baay’ee bullaa’ee kan daakame baayoochaarri (ilaali Baayoochaar) adeemsa bulleessuu gaarii ta’eef meeshaa nyaataa keessatti makamuun ni danda’ama; kunis yeroo wal fakkaatutti kaarboonii fi dandeettii kompostichi soorataa fi bishaan kuusuu akka qabaatu taasisa. Baayoochaarri bishaan raammootti makamuunis kakaafamuu danda’a. Innis soorata kana kuusee, yeroo booda suuta suutaan biyyoo keessatti gadhiisa.
Kompostii facaafame haguuguu fi eeguuf mulchii jiraataa yookaan du'aa fayyadamuun ni danda'ama (ilaali Midhaan haguuggii; Mulchii gochuu), akkasumas vermikompostiin biyyee wajjin makamu, yookaan Kompostii yookaan Bokaashii wajjin walitti makamu ni danda'a.
Yeroo
Yeroo ho'i baay'ee hin taane, akkasumas bishaanii fi wantoonni magariisaa gahaan jiranitti, fakkeenyaaf erga waqtiin roobaa jalqabee booda, hojii kana jalqabi.
Yoo xaa'oo bineensaa yookaan balfa orgaanikii jiidhaa itti dabaltan, saanduqa/godoo/qodaa sana guutuu torban lama dura kompostii duraa taasisuu qabdu.
Raammoon kompostii, gosaafi baay'ina raammoo, ho'a, hamma jiidhinaa, akkasumas baay'inaafi qophii balfa orgaanikii, bulchiinsa waliigalaafi xiyyeeffannoo adeemsa kanaaf kennamu dabalatee, sababoota garaagaraa irratti hundaa'uun ji'a 1.5 hanga 6 keessatti balfa orgaanikii gara humusitti jijjiiruu danda'a.
212⸱CHojiirra Oolmaa
Adeemsa kompostii keessatti, qophiin sun qabiyyeedhaan %50–60 hir’ata. Kanaafuu, galteewwan walitti qabaman vermikompostii dhumaa caalaa qabiyyee guddaa qabu. Hamma vermikompostii barbaadameef galteewwan yeroo shallagaman, kun tilmaama keessa galuu qaba.
Meeshalee
- Meeshaalee ijaarsaa naannoo keessatti argaman. Boolla olka’iinsi isaa m 1, bal’inni isaa m 1.5 fi dheerinni isaa akka barbaachisummaa isaatti ta’eef. YOOKAAN geengoo simintoo daayameetira seentimeetira 90 fi olka’iinsa seentimeetira 30 qabu.
- Konkiirii. Lafoo irratti diriirsuuf.
- Ujummoowwan. Tokko yookaan hedduu. Pilaastikii qaawwa qabu yookaan sibiila hin daangeffamne irraa kan hojjetaman. Daayameetira seentimeetira 5 qabu; dheerinni isaanii dheerina boollaa wajjin walqixa. Sirna bishaan baasuu keessatti fayyadamuuf.
- Meeshaalee baaxii gaaddisaatiif barbaachisan. Filannoo dha. Meeshaalee naannoo keessatti argaman.
- Haguuggii kompostii. Meeshaalee qilleensa dabarsan kan akka boorsaa juutii. Taarpiiniin pooliitiiliinii fayyadamuunis ni danda'ama, garuu meeshaaleen qilleensa dabarsan ni filatamu.
- Raammoo kompostii. Biraaziil keessatti, Eisenia foetida (raammoo diimaa sochootu) fi Eudrilus eugeniae (raammoo lafaa guddaa Afrikaa) sanyiiwwan kompostii qopheessuuf baay'inaan itti fayyadaman yoo ta'an, Eisenia foetida argachuun isa hunda caalaa salphaadha. Meeshaa meetira kiyuubii tokkoof raammoo gara kiiloo giraama 2 barbaachisa.
Afata jalaa dhaabbataa
- Soraa. Baqqaana 5–10 cm.
- Cirracha. Baqqaana 10 cm.
Fakkeenya filannoowwan meeshaalee dheedhii:
Meeshaa kaarboonii baay'ee qabu (caaseffame): tilmaamaan %70–80
- qola bunaa
- Qola ruuzii/cidii midhaanii
- waraqaa/kaardboordii ciccirame (waraqaa dibata qabu irraa fagaadhaa!)
- daakuu muka
- baala gogaa
- marga
- Qola keessaa qumbii
- moosota
Meeshaa naayitiroojiiniin badhaadhe: tilmaamaan % 20–30
- balfa magariisaa, fakkeenyaaf marga, aramaa ykn leemmana
- balfa mana keessaa qola hanqaaquu dabalatee
- Foonii bunaa (dursanii gogfame)
- sagaraa bineensaa (dura kompostii taasifame)
- hambaa shaayii
- Qola midhaan hülsaa ykn baaqelaa
- haftee bunaa
Fooyya'iinsa makaa irratti taasifaman
- biyyoo bosonaa (5-10 %)
- daaraa mukaa (baay'inaan 10%)
- baayoochaar (hanga 8%, akka gaariitti daakame)
- Kaalsiyam kaarbooneetii yookaan dhagaa nooraa — pH sirreessuuf (yoo barbaachise)
212⸱1Qophii





Raammoonni lafaa biyyee idilee keessatti argattan gosa raammoo lafaa isin barbaaddan ta'uu dhiisuu danda'u.
Tuulaa ykn baaldii raammoowwan biyyee keessa jiran ifaaf saaxiluun, erga isaan walitti qabanii booda akka hin miliqne ittisuuf gargaara. Haa taʼu malee, yeroo hunda biyyee fi wantoota tortoraa itti dhokatan gahaa taʼe isaan barbaachisa.
212⸱2Prosedura
Meeshaalee nyaachisummaa qopheessuu
Gosootaa fi makaan galteewwan nyaataa yuunitii tokkoof walfakkaataa taʼuu qabu; sababiin isaas raammoonni sirna nyaataa murtaaʼe tokko ni baratu, achiis gara kompostii jijjiiruu irratti baayʼee gahumsa qabaatu.
212⸱3
Siree guutuu
Kaardboordii yoo fayyadamte, ciccirii yookaan tarsaasii gara xixiqqoo seentimeetira 2.5 taʼanitti yookaan sarara dhiphootti qoodi.
Bakka ciisichaa ispoonjii micciiramee bishaan keessaa baafame tokko fakkaatee jiidha qabaachuu qaba.
212⸱4
Qola hanqaaquu, baayoochaar fi wantoota jajjaboo kana fakkaatan yoo dabaltan, akka caccabsitan mirkaneeffadhaa.
Tisiisa muduraa fi foolii hamaa hambisuuf wantoota jiidhaa awwaali.
Baayʼee walitti hin cuunfin; walitti cuunfamuu baayʼisuun qilleensa seensisuufi hoʼa irratti dhiibbaa hamaa geessisuu waan dandaʼuuf, meeshaalee jajjaboo fi iddoo balʼaa qabatan gahaa fayyadami.
Raammoo garmalee hin soorinaa. Qabiyyeen wantoota naayitiroojiinii baayʼee qaban waliigala keessaa 20%, yoo baayʼate 30% taʼuu qaba. Makaa keessatti naayitiroojiiniin garmalee baayʼachuun xixiqqoo lubbu qabeeyyii hoʼa maddisiisan kakaasee, wantoota sana asiidawaa fi oksijiinii-dhabaa taasisa. Raammoon hoʼa hin jaallatu; kanaaf baqachuuf yaala yookaan ni duʼa. Jalqaba qabiyyee kaarboonii olaanaa qabuun eegaluun, achiis amalaafi jabina raammoo hordofaa wantoota naayitiroojiinii baayʼee qaban suuta suutaan dabaluun filatamaadha.
Meeshaalee kaarbooniin baayʼee badhaadhan, fakkeenyaaf baala gogaa, cidii fi kartoonii ciccirame (70–80%), meeshaalee naayitiroojiinii qaban, fakkeenyaaf haftee bunaa, dikee horii fi hambaa nyaataa (20–30%) waliin makaa.
Qabiyyeen jiidhinaa gara 70% taʼuu qaba. Yoo cuunfite copha 2–5 keessaa baʼe, jiidhinni isaa gahaa dha. Yoo baayʼee goge, bishaan itti facaasaa.
212⸱5
212⸱6
Hordoffii fi tarkaanfiiwwan sirreeffamaa
212⸱7
212⸱8
212⸱9
Kompostii walitti qabuu
212⸱10
Wal-hormaata raammoo kompostii
Michoonni walqunnamtii saalaa lamaan isaanii iyyuu koonii boca loomii qabu, dheerinni isaa tilmaamaan mm 3.2 taʼe ni uumu. Torban sadii keessatti raammooleen xixiqqoon lamaa fi isaa ol ni keessaa baʼu. Raammooleen xixiqqoon adii fakkaatan hanga ifa keessa namaan mulʼatanitti halluu kan hin qabne yoo taʼan, dheerinni isaanii mm 12 hanga 25 taʼa. Isaanis tilmaamaan guyyoota 60–90 keessatti umurii walhoruu ni gaʼu.
Gosa isaanii fi haala mana jireenyaa fi nyaata isaanii irratti hundaaʼuun, baayʼinni isaanii jiʼa 2–3 keessatti dachaa lama ykn sadii taʼuu dandaʼa.
Raammoonni baay'inaan argaman kompostii haaraatti dabarfamuu yookaan nyaata beeyladaatiif ooluu danda'u.

Raammoon bakka horsiisa raammoo keessatti horsiifamuu danda’a. Jalqabatti baay’ina raammoo 2.5 kg/m² fi 5 kg/m² gidduutti kuusuu, akkasumas sirnaan hordofuu fi haala mijataa ta’eef kunuunsa gaarii gochuun saffisa wal-hormaataa olaanaa mirkaneessa.
Qabeenya
Qonna keessatti, kompostiin raammoo bakka gogaa, gaaddisa qabuu fi qilleensi gaariin keessa naannaʼu keessatti, huccuu qilleensa dabarsu jalatti kuufamuu qaba. Jireenya maaykiroobotaa eeguuf jiidha qabaachuu qaba (garuu akka hin jiine). Qilleensi akka keessa darbuuf walitti cuunfamuu irraa eegamuu qaba.
Hojiirra oolchuu dura bilchaachuuf ji'a tokkoof turuu qaba; yoo danda'ame immoo ji'a lama keessatti hojiirra oolchuun gaarii dha. Sirnaan yoo kuufame, qulqullina maayikiroobii isaa osoo hin dhabin ji'a 6–12f turuu danda'a.
Kompostii kuusuu dura, gogsuun barbaachisaadha. Aduu irratti gogsuun maaykiroobota waan ajjeesuuf miidhaa qaba. Kanaaf, kompostiin bakka gaaddisa qabuu fi qilleensi gaariin keessa naanna'utti gogfamee, boorsaa huccuu qilleensa dabarsuu danda'uun hojjetame keessa guutamuu qaba.
Iyyata
- Iddoo biqiltuu keessatti itti fayyadama: Okkotee biqiltuu bunaatiif vermikompoostii kutaa 1 biyyee kutaa 3 waliin makaa.
- Boolla dhaabbii keessatti itti fayyadama: Jala boolla dhaabbii tokkoon tokkoo keessatti hamma harka guutuu 1–2 kaa'i; biyyee gubbaa itti uwwisiitii biqiltuu sana gubbaa isaa irra kaa'i.
- Muka bunaa ga’eessa ta’eef: waggaatti yeroo lama (daraaraa baasuu dura/jalqaba waqtii roobaa) jirma naannoo isaa irratti geengoo seentimeetira 50 keessatti kiiloo giraama 1–2 facaasi; achiis wanta lafa uwwisuun salphaatti haguugi.
- Fayyadama vermiwash dhangala'aa: Vermiwash siree raammoo keessaa yaa'ee ba'e bishaaniin qallifamee akka biifaa baalaatti fayyada. Xaa'oon dhangala'aa cunqurfamaan kun soorata gatii guddaa qabu of keessaa qaba; biqiltootas ilbiisotaa fi dhukkuboota akka dandamatan jabeessa. Vermiwash kiiloo giraama 1 bishaan liitira 10–20 keessatti qallisuun fayyadamaa. Vermiwash kun yookaan biyyee irratti naqama (hanga hiddatti akka ga'uuf bishaan baay'ee fayyadamaa), yookaan baala biqiltuu bunaa irratti biifama.
212⸱DDinagdee bu’aa
Baasii xaa’oof bahu ni hambisa
Meeshaan/tool’n kun fayyadama qoricha keemikaalawaa hir’isuudhaan, baasii galtee qorichaaf bahu hir’issa ykn hambisa deema.
Callaa bunaa ni dabala
Fayyadamni meeshaa kanaa callaa buna dabaluun galii dabalataa fida.
Qulqullina qabeenya faalamaa
Yoo xaa'oonni itti fayyadamni isaanii guddaa ta'e qonnaan bultii ykn naannoo sana keessatti omishaman, fakkeenyaaf, funyaan horii ofii, qamadii ykn mukni qonnaan bultii ofiirraa argaman ta'e, dandeettii dinagdee guddaa qaba. Akkasumas, xaa'oo fayyadamuun, meeshaan kun kaffaltii balfa gatii qubannaa hir'isuu keessatti gargaara.
Galii dabalataa
Meeshaan kun galii dabalataa argamsiisuuf carraa qaba.
212⸱EFaayidaalee Magariisa
Xaa'oo sintetikii gadi aanaa barbaachisa
Meeshaan kunis akkaataa ittiin barbaachisummaan feertilayizaroota sintetikii hir'atu ni gargaara. Kunis qilleensa keessatti gadi lakkisuu fi bishaan faaluu hir'isa, jireenya lafaa fooyyessa, akkasumas qabeenya ni qusata.
Fayyummaa biyyee fooyyessu
Meeshaan kun fayyummaa fi qabiyyee biyyoo (maayikiroobs, rammoo qumbursaa/earthworm kkf) ni foyyeessa. Kun ammoo nyaata/albuudota biqiltuu keessatti shoora guddaa qaba, akkasumas qilleensa naannoo qulqqulluu ta’e ijaaruuf ni gargaara.
Dandeettii dhiphina qilleensaa dandamachuu
Meeshaan kun fayyadamummaa lafa qotataa madaalchisuun, biqiltuu bunaa akka bokkaa dhabuu, ho’a ol’aanaa fi dhukkuba adda addaa caalaa ofirraa ittisu dandeessisu gargaara; akkasumas tarsiimoo haala qilleensaa jijjiiramaa waliin qindoomsuuf ni deeggara.
Qulqullina fayyadamuu
Qabeenya qulqulluu fayyadamuun aadaa dinagdee dawaa'aa keessatti tajaajila. Kunis qabeenya gatii hin qabne gatamuun hambisuun, dhiibbaa naannoo hir'isa, boba'aa kaarbonii fi wasaqaa bishaanii hir'isa.